Kerk op aarde

Het Vaticaan denkt niet in jaren maar in eeuwen, zeggen ze. Uitmunten in het aanvoelen van de tijdgeest doet het daarom niet. Modes komen en gaan. Deze kerk is er al bijna twee millennia, heeft flink wat tijdgebonden verschijnselen overleefd en zal er nog flink wat overleven. Het aantal katholieken op aarde neemt daarbij nog steeds toe, al wonen ze steeds minder in Europa en mag je je afvragen hoeveel er over een eeuw nog over zijn in de noordwesthoek van het continent.


Benedictus XVI is bij uitstek een paus die de continuïteit van de katholieke kerk uitstraalt. Het zit hem al in de naam die hij koos: hij is slechts een volgende in een rij. Benedictus XVI draagt geregeld een met diamanten versierde mijter die nog van Pius IX (1846-1877) is geweest. Toen hij in september de geboorteplaats van Leo XII (1810-1903) bezocht, droeg hij een borstkruis van zijn voorganger. Ik ben niets bijzonders, wil hij daar maar mee zeggen, ik ben slechts een van de mannen die korte tijd op aarde de kerk mag leiden.


Ook op het liturgische vlak hecht deze paus aan continuïteit. Het bekorten en opleuken van de eredienst waartoe progressievelingen een halve eeuw geleden op Vaticanum II besloten, is nooit zijn keuze geweest. De liturgie, zegt Benedictus, 'begrijpt men niet eenvoudig op rationele wijze (...), maar met alle zintuigen en door het opgenomen worden in een feest dat niet door een of andere werkgroep is uitgevonden, maar dat uit de diepte van millennia en in laatste instantie uit de eeuwigheid tot me komt'. Zo'n feest mag niet ten prooi vallen aan modegrillen. Kijk naar het oosterse christendom, daar is de liturgie helemaal nooit gewijzigd.


Stijn Fens was twaalf toen hij op een maandagavond in de herfst van 1978 met zijn vader op het Sint-Pietersplein stond, witte rook uit de schoorsteen van de Sixtijnse kapel zag komen ter ere van de verkiezing van een Poolse kardinaal tot paus en gefascineerd raakte door deze en andere gebruiken die al erg lang meegaan. Een Vaticaankenner was geboren. Weinigen hadden een deskundiger vader in de buurt. Met het overlijden van Kees Fens, in 2009, verdween er ook een bibliotheek over het katholicisme. Aardig wat kennis die werd overgedragen, vinden we terug in Stijns Vaticanië - De geheimen van de paus, een aartje naar zijn vaartje, tot en met die echte Fensiaanse zinnen ('op een of andere manier word ik altijd vrolijk van kranten die van de persen afrollen').


Het verschijnen van Vaticanië lijkt slim getimed. Het komt uit op het moment dat Benedictus condoomgebruik onder bepaalde omstandigheden lijkt te billijken, middels een uitspraak in Licht der Welt, een serie interviews met de Duitse journalist Peter Seewald. Wie Fens junior leest, weet dat het een kwestie van geluk is geweest. De manieren waarop het Vaticaan met de wereld communiceert zijn bijna even ondoorgrondelijk als de wegen Gods. De pr van de paus is weinig anders dan ten tijde van het eerste nummer van L'osservatore Romano in 1861.


Rare, trage communicatie en wereldvreemdheid hebben veel imagoschade opgeleverd. In maart 2009 maakte de paus een Afrika-reis, pleitte in Angola voor de rechten van vrouwen en veroordeelde in Kameroen in het bijzijn van de president de corruptie. Het westerse publiek heeft er nooit iets over vernomen, want in het vliegtuig had Benedictus ten overstaan van de wereldpers condooms weer eens afgewezen ten faveure van een 'geestelijke en menselijke vernieuwing' van de seksualiteit. Over de lefebvriaanse bisschop Williamson en zijn niet bestaande holocaust wist Benedictus helemaal niets - althans niet tot een wereldwijd schandaal de reputatie van de kerk verder beschadigde. Nauwelijks iemand weet dat het Vaticaan in een vroeg stadium aandacht vroeg voor de rampen in Dafur.


Het Vaticaan is het onderwerp van nogal wat schotschriften. Stijn Fens wilde in de eerste plaats een informatief en aangenaam boek schrijven. Kennis en anekdotes waren volop in voorraad. We lezen dat de Romeinse wijn die werd gemaakt op de zompige vlakte waar het bestuurlijk centrum van het katholicisme zou verrijzen, vreselijk vies was. Vaticana bibis, bibis venenum, 'drink je Vaticaanse wijn, dan drink je vergif', schreef Martialis. In de buurt van de slecht presterende wijnboeren werd de eerste paus gekruisigd, Petrus, getrouwd, van oorsprong visser, afkomstig uit Galilea. Medio 325 liet keizer Constantijn op zijn graf een prachtig basiliekje bouwen. Twaalf eeuwen stond het daar - tót het werd vervangen door 'de kolossale barokke theemuts' die de Sint Pieter is.


In het vroege christendom had je zowel celibataire als getrouwde priesters. Pas in het Tweede Lateraans Concilie van 1139 werd het celibaat tot verplichting verheven. Toch konden vooral kardinalen in de late Middeleeuwen nog liederlijke levens leiden. Giovanni d'Medici, adept van de herenliefde, schijnt zoveel pijn aan zijn anus te hebben gehad dat hij alleen liggend op een draagbaar kon deelnemen aan het conclaaf dat hem in 1513 koos tot paus Leo X. Fascinerend is Fens' beschrijving van de transformatie van het grote wereldse rijk dat de pausen ooit bezaten tot de 65 voetbalvelden die Vaticaanstad thans groot is.


Meer over