Kennis@zondag De sprekers

In een middag op de hoogte zijn van het actueelste wetenschappelijk onderzoek? Dat kan! Dertien sprekers doen 7 oktober het Museon in Den Haag aan en vertellen er in lezingen van maximaal een half uur over hun werk.

Dick Swaab

BREIN BEPAALT KARAKTER

'Veel van de eigenschappen die ons karakter bepalen, worden al heel vroeg vastgelegd in het brein', zegt Dick Swaab, emeritus hoogleraar neurobiologie aan de Universiteit van Amsterdam en auteur van de bestseller Wij zijn ons brein. 'Onze seksuele oriëntatie, gender identiteit en sociaal vermogen zijn bijvoorbeeld al van jongs af aan vormgegeven en blijven gedurende ons leven stabiel. Therapeuten kunnen dan ook alleen wat aan het gedrag van mensen veranderen. Dat wil niet zeggen dat onze omgeving geen invloed heeft op de ontwikkeling van ons brein. Iemands omgeving is juist vanaf het begin heel belangrijk voor de hersenontwikkeling.'

Bent u weleens niet met wetenschap bezig?

'Mijn nachtmerries gaan meestal niet over wetenschap. Hoewel ik ook vaak droom dat ik op reis ben en mijn powerpoint voor een lezing heb vergeten. Maar soms denk ik er ook niet aan hoor. Ik kan bijvoorbeeld erg van kunst genieten.'

Joris Dik

OVER DE SCHOUDER MEEKIJKEN VAN VINCENT VAN GOGH

Een schilderij is een mooi plaatje, maar kun je ook zien of het in goede staat verkeert en hoe het schilderij materiaalkundig is gemaakt? 'Daar zijn instrumenten voor nodig die de verschillende verf- en vernislagen analyseren', zegt Joris Dik, hoogleraar materials in art & archaeology aan de TU Delft. Zo kun je er bijvoorbeeld achter komen dat de oranje bloemen in Vincent van Goghs Bloemen in blauwe vaas eigenlijk geel horen te zijn, maar door vernis zijn verkleurd. 'Zoals een geoloog de verschillende lagen in de aardkorst bekijkt, zo bekijken wij de verschillende lagen in een schilderij. Op die manier leer je heel veel over zo'n kunstwerk. De biografie van een schilderij is verborgen in het schilderij zelf.'

Wat is het mooiste van uw vak?'

Bij het analyseren van een schilderij krijg je soms het idee dat je over de schouder van de artiest kunt meekijken. Je ziet letterlijk de keuzes die zo'n kunstenaar heeft gemaakt.'

Stan Bentvelsen

HET HIGGSDEELTJE: NU ECHT GEVONDEN?

'Reuze spannend', noemt Stan Bentvelsen, hoogleraar hoge energiefysica aan de Universiteit van Amsterdam en het deeltjeslab Nikhef in Amsterdam, de zoektocht naar het Higgsdeeltje. 'Het Higgsdeeltje is het ontbrekende deeltje dat kan verklaren waarom materie massa heeft. Dat geeft een heel nieuwe kijk op elementaire deeltjes en het idee wat massa is. Deze zomer is er een deeltje gevonden dat het Higgsdeeltje kan zijn, maar waar halen we zo'n conclusie vandaan? En betekent dit dat ons werk gedaan is en dat de deeltjesversneller in Genève de deuren wel kan sluiten?'

Wat was u geworden als u niet voor de wetenschap had gekozen?

'Dat vind ik erg lastig te zeggen. Waarschijnlijk onderwijzer, toch ook weer iets met educatie. Ik vind het leuk om jonge mensen die nog een open en frisse blik hebben iets bij te brengen.'

Sarah Durston

ADHD BESTAAT ECHT

Is adhd een stoornis die tussen de oren zit? Werd een kind met adhd vroeger terecht gewoon gekwalificeerd als 'druk'? Nou nee, zegt Sarah Durston, hoogleraar ontwikkelingsstoornissen van de hersenen aan het Universitair Medisch Centrum Utrecht. 'Je hoort tegenwoordig veel dat adhd eigenlijk niet bestaat en onterecht wordt gebruikt als label voor alle drukke kinderen. Dat beeld klopt niet en het is belangrijk om dat te weerleggen. Ontwikkelingsstoornissen zoals adhd hebben meerdere neurobiologische aspecten. Interessant is hoe je dat in de hersenen kunt zien.'

Kunt u de wetenschap soms ook even loslaten?

'Ja hoor, als ik met mijn kinderen bezig ben bijvoorbeeld. Het is ook fijn om er af en toe niet aan te denken. Zo kom je juist vaak tot de beste ideeën: als je het even loslaat.'

Mirjam Leunissen

BOUWEN MET DNA

'Synthetisch dna kan iedereen gewoon op internet bestellen, daar hoef je geen wetenschapper voor te zijn', zegt Mirjam Leunissen van de onderzoeksgroep Supramolecular Interactions bij FOM Instituut Amolf in Amsterdam. 'Een week later wordt het thuisbezorgd. Met synthetisch dna kun je nieuwe materialen maken door de organisatie van kleine deeltjes te sturen. Ook kun je er eenvoudige modellen mee maken voor biologische interacties. Zo ontrafel je de natuurkundige principes achter allerlei ogenschijnlijk vanzelfsprekende processen, zoals (cel)herkenning en zelforganisatie. In de toekomst kunnen we mogelijk nieuwe biologisch geïnspireerde materialen of doelgerichte medicijnen maken. Dna is daarmee nog meer dan de blauwdruk van het leven.'

Wanneer zou u met de wetenschap stoppen?

'De wetenschap staat nooit stil. Er is altijd meer te doen en er is ook altijd wel een collega te vinden die meer doet. Als het mijn leven volledig zou gaan beheersen, zou ik ermee ophouden. Ik werk ook bewust niet 's avonds of in het weekend.'

Ineke Sluiter

ROMEINSE KEIZERS WAREN AL INNOVATIEF

'Innovatie is niet alleen iets van de technische en medische wetenschappen', zegt Ineke Sluiter, hoogleraar Griekse taal- en letterkunde aan de Universiteit Leiden. 'Innovatie moet verankerd worden en kennis daarover vind je in de geesteswetenschappen. Kijk maar naar de campagne rond het inenten van jonge meisjes tegen baarmoederhalskanker. Er is een virus, er is een vaccin, maar de doelgroep wordt niet bereikt omdat er bijvoorbeeld geen effectief gebruik van sociale media wordt gemaakt. De Romeinse keizers waren al bezig met zulke 'campagnestrategieën'. De keizer adopteerde zijn opvolger letterlijk als zijn zoon, want hij wist dat mensen iets nieuws graag koppelen aan een bekend patroon.'

Waar bent u trots op?

'Op mijn studenten en promovendi. Soms zie ik ze iets geweldigs doen en dan denk ik: 'ik weet niet of ik ze dat heb geleerd, maar ze doen het toch maar mooi.'

Sanne Boesveldt

ETEN MET JE NEUS

'Mensen staan maar weinig stil bij hun neus als het gaat om eten', zegt Sanne Boesveldt, assistant professor bij de afdeling humane voeding van Wageningen Universiteit. 'Ze gaan ervan uit dat het vermogen om iets te proeven alleen op je tong plaatsvindt. Maar hoewel de tong de vijf bekende smaken proeft, waaronder zoet, zuur en bitter, vindt in je neus ook een smaakproces plaats. Als je eten in je mond hebt, kun je het nog steeds 'ruiken'. Interessant is hoe dat in de hersenen werkt. Reageren mensen met overgewicht bijvoorbeeld anders op geuren dan slanke mensen? Of kunnen sommige mensen een aantrekkelijke voedselgeur beter weerstaan dan anderen?'

Denkt u wel eens niet aan wetenschap?

'Jawel, maar dat kan lastig zijn. Mijn onderzoek gaat over proeven en ruiken en dat doe ik zelf privé natuurlijk ook. Mijn werk loopt daardoor als een rode draad door mijn leven.'

Mike Jetten

MILIEU-VRIENDELIJKE BACTERIëN

'Bacteriën kunnen ons afvalwater zuiveren', zegt Mike Jetten, hoogleraar in de microbiologie aan de Radboud Universiteit en de TU Delft. Van twee nieuw ontdekte bacteriesoorten, met exotische namen als anammox en Methyomirabilis oxyfera, blijkt bovendien dat ze kunnen worden gebruikt in nieuwe afvalwaterzuiveringsinstallaties. Deze installaties verbruiken niet alleen veel minder energie dan de zuiveringssystemen die we nu hebben, ze stoten ook nog eens veel minder broeikasgassen uit. 'Ontdekken hoe dat allemaal in zijn werk gaat, is heel interessant.'

Waar bent u het meest trots op?'

Dat we hebben kunnen voorspellen dat deze bacteriën echt bestaan. Op basis van rekenkundige voorspellingen bestonden er al vermoedens. Als je dan kunt bewijzen dat de bacteriën waarnaar we op zoek waren er ook daadwerkelijk zijn, is dat heel mooi.'

Elke Geraerts

JE OPTIMAAL CONCEN-TREREN: HOE WERKT DAT?

Om optimaal te functioneren is het belangrijk dat mensen zich goed kunnen concentreren. Storende invloeden worden daarbij in het werkgeheugen zo veel mogelijk onderdrukt. 'Als het werkgeheugen niet optimaal functioneert, worden mensen gevoeliger voor bijvoorbeeld een depressie of een burn-out', zegt Elke Geraerts, hoofd van het Clinical Cognition Laboratory aan de Erasmus Universiteit Rotterdam waar onder andere onderzoek wordt gedaan naar de behandeling van depressie en angst. 'Dat kan bijvoorbeeld gebeuren als negatieve gedachten of de waan van de dag de overhand krijgen. Het werkgeheugen kun je trainen, zodat dergelijke gedachten niet te veel invloed krijgen en iemand alert en actief blijft. Veerkracht kun je leren.'

Wanneer zou u met de wetenschap stoppen?

'Als mijn onderzoek niets meer zou toevoegen in de praktijk. Het mooiste vind ik het nu als patiënten me contacteren om te zeggen dat ze zijn opgeknapt door onze behandelingen.'

Marc van Oostendorp

DE MOOISTE ZIN

Wat is nou een goede, mooie zin? Volgens Marc van Oostendorp, onderzoeker aan het Meertens Instituut en hoogleraar fonologische microvariatie aan de Universiteit Leiden, wordt dat bepaald door drie dingen. 'Sommige zinnen kun je niet maken - doordat ze te ingewikkeld zijn voor ons brein. Daarnaast is er de grammatica die je hebt aangeleerd. Zo weet je bijvoorbeeld dat het fout is om 'groter dan mij' te zeggen. Ten derde is er de groep mensen met wie iemand zich associeert. Bij welke groep je wilt horen, bepaalt of je bepaalde zinnen wel of niet maakt. Mijn favoriete zin is deze: 'Alle rivieren stromen naar de zee en de zee raakt nooit vol.' Dat komt uit de Bijbel. Die zin loopt als een rivier en klinkt als een rivier.'

Hebt u wel eens een ander beroep overwogen?

'Toen ik eerstejaars student Nederlands was, werd ons eens gevraagd wat we wilden worden en wat we dachten te worden. De meesten wilden schrijver of journalist worden, maar dachten dat ze leraar zouden worden. Ik had bij allebei 'hoogleraar' ingevuld. Nou, en dat ben ik nu.'

Thea Hilhorst

HUMANITAIRE HULP ANNO 2012

'Conflicten zijn in sommige landen dagelijkse kost', zegt Thea Hilhorst, hoogleraar humanitaire hulp en wederopbouw aan de Wageningen Universiteit. 'Humanitaire hulp is echter van oudsher gericht op kortdurende hulp: er vindt een ramp plaats, er wordt hulp verleend en klaar. Maar wat als die hulpprogramma's al dertig jaar duren, zoals in Ethiopië? Of in Haïti, waar de wederopbouw na de aardbeving van 2010 nog steeds bezig is? Is er dan nog sprake van humanitaire hulp? Je ziet dat daar een spanningsveld zit. Humanitaire hulp blijkt niet goed toegesneden op rampen waar we nu mee te maken hebben.'

Wat is het mooiste aan uw beroep?

'Ik heb ontzettend plezier in het opleiden van jonge onderzoekers. Of ze dan uiteindelijk iets met de wetenschap gaan doen, maakt me eigenlijk niet uit. We hebben ook goede bestuurders en leiders nodig.'

Alexander Tielens

VAN MOLECUUL NAAR LEVEN

'Moleculen vormen de eerste stepping stone naar het leven', zegt Alexander Tielens, hoogleraar astronomie aan de Universiteit Leiden. 'In het universum zijn moleculen alom aanwezig en betrokken bij processen als stervorming. Om te begrijpen hoe leven is ontstaan op aarde is bestudering van moleculen essentieel. Hetzelfde geldt voor de vraag of er ook elders in het heelal leven bestaat. Moleculen kunnen in het universum immers een prebiotische stap naar verschillende levensvormen zijn.'

Zou u ooit met de wetenschap stoppen?

'Nooit! Iedere dag ontdek ik wel iets nieuws in het universum. Ik ben als een jongen in een speelgoedwinkel en ik kan niet van het speelgoed afblijven.'

Bas Haring

HOE WERKT TECHNIEK?

'Ook in de Romeinse tijd bestond er al een enorm ontwikkelde techniek', zegt Bas Haring, filosoof, schrijver, informaticus en hoogleraar aan de Universiteit van Leiden. 'Wat te denken van een groot Romeins slot, nu te zien op de tentoonstelling High Tech Romeinen in het Museon? Sloten zijn tegenwoordig misschien wel een stuk kleiner en complexer, maar in de basis blijft het hetzelfde. Bij een groot opengewerkt Romeins slot kun je precies zien hoe zo'n slot werkt. Zo kun je ook iets zeggen over wetenschap en techniek vandaag de dag. Ik wil aan de hand van meerdere voorwerpen uit de tentoonstelling mensen nieuwsgierig maken naar wetenschappelijk onderzoek.'

Wat is het leukste?

'Dat ik me mag verdiepen in onderwerpen waar ik in eerste instantie weinig van weet. En dan proberen de essentie van het verhaal zo op te schrijven dat iedereen het begrijpt.'

KENNIS OP ZONDAG

Zondag 7 oktober, 13.00-17.30 uur

Museon, Stadhouderslaan 37, Den Haag Kaarten € 15,00

undefined

Meer over