Analyse

Keijzers vertrek zat eraan te komen. Hoe nu verder met de volkspoliticus, het CDA en de formatie?

Het vertrek van staatssecretaris Mona Keijzer kwam niet geheel onverwacht. Haar eigen toekomst is ongewis. En ook voor CDA-leider Hoekstra en informateur Remkes is dit, opnieuw, geen prettig nieuws. Haast is geboden om een stabiel landsbestuur te vormen.

Mona Keijzer eerder deze week op Prinsjesdag. Beeld ANP
Mona Keijzer eerder deze week op Prinsjesdag.Beeld ANP

Was het een zelfgekozen exit of een ongeluk dat stond te gebeuren? Na een explosief interview in De Telegraaf is de staatssecretaris zaterdag de facto op staande voet ontslagen door premier Rutte. Keijzer uitte in dat interview kritiek op het coronatoegangsbewijs dat zaterdag verplicht is geworden voor bezoekers van onder meer horeca en bioscopen. ‘Ik vind dat we daar andere besluiten over moeten gaan nemen’, zei ze over het invoeren van de coronapas. Het resulteerde in een abrupt vertrek van Keijzer uit het kabinet Rutte III.

Het is geen geheim dat Keijzer op ramkoers lag binnen het kabinet. In het najaar al verzette ze zich tegen de verlenging van de lockdown, waardoor horeca-ondernemers, maar ook bioscopen, musea en theaters hun deuren volledig moesten sluiten. Van de avondklok was ze ook al geen groot voorstander. Af en toe knetterde het in de ministerraad.

Aan de ene kant was er het ‘coronakernteam’ met onder anderen premier Mark Rutte en minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge, doorgaans geneigd tot strengere maatregelen, vooral om de zorg te ontlasten. Aan de andere kant stond een blok bewindspersonen dat voortdurend om aandacht vroeg voor de economische en maatschappelijke gevolgen van de coronamaatregelen. Wopke Hoekstra (Financiën), Eric Wiebes (Economische Zaken) en ook Mona Keijzer hamerden daar op.

Keijzer stond voor haar gevoel vaak aan de verliezende kant. Ze kwam langzaam maar zeker met zichzelf in de knoop. In haar thuisdorp Volendam werd zij er vaak op aangesproken dat bedrijven en de jeugd al die coronamaatregelen zat waren. ‘Ik merk het ook aan mijn contacten met de evenementenbranche’, zei Keijzer in het gewraakte Telegraaf-interview. ‘Daar zeggen ze: Mona, waarom mogen we in onze branche de zalen maar voor driekwart vol hebben en hoeft een feestcafé dat niet? Ik kan het niet meer logisch uitleggen.’

Dat was ook de reden dat ze de publiciteit zocht, zei ze er zaterdag meteen bij. Ze wilde de buitenwereld laten horen dat de discussie breder wordt gevoerd. ‘En dan niet op de flanken, door mensen die corona compleet ontkennen, maar ook door redelijke mensen. Zoals ik.’

Geloofwaardigheid

Volgens De Telegraaf resulteerde haar ongenoegen in het voornemen om maandag op te stappen. Het werd twee dagen eerder, omdat Rutte en haar partijgenoten De Jonge en Grapperhaus woedend waren dat zij het kabinetsbeleid opnieuw publiekelijk afviel.

Dat deed zij op een uiterst gevoelig moment, omdat nou net zaterdag de eerste dag was dat bezoekers van onder meer cafés en restaurants een coronapas moesten laten zien om te bewijzen dat zij zijn gevaccineerd, genezen of getest. Burgemeesters voorzagen vooraf al grote problemen in de handhaving. Ondernemers vreesden opstootjes of zeiden botweg dat ze er niet aan zouden meewerken. Dat een staatssecretaris uitgerekend op die dag zei dat ze de invoering van de coronapas niet zag zitten, ondermijnde de geloofwaardigheid van het kabinet.

Rutte had geen andere keus dan Keijzer onmiddellijk voor te dragen voor ontslag (dat de koning haar inmiddels ‘op de meest eervolle wijze’ heeft verleend), zeker omdat een verklaring uitbleef dat zij het zo niet had bedoeld. ‘Het kabinet hoort te spreken met één mond, omdat burgers anders niet meer snappen wat er is besloten en aan welke regels zij zich moeten houden’, zegt hoogleraar staats- en bestuursrecht aan de Universiteit Leiden, Wim Voermans. ‘Dat homogeniteitsbeginsel is al sinds 1850 vastgelegd in het reglement van orde van de ministerraad.’

Keijzers uitspraken waren een flagrante schending van die eenheid van het kabinetsbeleid. Niet eerder waren een minister-president en drie vicepremiers er zo snel over uit dat een collega-bewindspersoon moest opstappen. Het was in een paar uur op zaterdagmiddag besloten.

Ongewisse toekomst

Keijzers toekomst is nu ongewis. Ze is erg populair in haar dorp Volendam en heeft een grote schare fans onder ondernemers. Bij de vorige verkiezingen stond ze op plek 7 en haalde ze ruim 18 duizend voorkeursstemmen.

Maar haar populariteit in eigen regio stond al langer in schril contrast met het gebrek aan waardering dat ze voelde in de Haagse kringen van haar eigen partij. Ze is met instemming van CDA-leider Hoekstra uit het kabinet gegooid. Hij ‘betreurt’ haar vertrek, zei hij zaterdag, maar hij ging ook niet voor haar staan. Vorig jaar zomer verloor ze de lijsttrekkersverkiezingen kansloos van Hugo de Jonge.

Als uitdager van Sybrand Buma in de lijsttrekkersverkiezing van 2012 kwam ze met hoge ambities naar het Binnenhof. Die zag ze langzaam maar zeker stranden. Zelfs haar tweede plek op de kandidatenlijst in 2017 resulteerde daarna niet in een ministerschap. Buma verkoos ongekozen bestuurders als De Jonge, Bijleveld en Grapperhaus boven haar.

Die kansen om door te stoten naar de top zijn nu helemaal verkeken. Ze kan wel haar Kamerzetel houden, maar of zij bij het CDA blijft is onzeker. Dat hangt erg af van haar relatie met Hoekstra en die staat na haar ontslag onder druk.

In politiek Den Haag wordt gespeculeerd over een samenwerking met Pieter Omtzigt. Maar er zijn evenveel stemmen die dat onmogelijk achten. Omtzigt is van de harde feiten en eentje daarvan is dat hij vanuit zijn partij geen steun ervoer toen hij in de toeslagenaffaire werd gemangeld door het kabinet Rutte III. Ook Keijzer maakte deel uit van dat kabinet.

Kabinetsformatie verder onder druk

Informateur Johan Remkes zal de Keijzer-crisis met een diepe zucht hebben gadegeslagen. Nog geen drie weken geleden kreeg hij de opdracht de zoektocht naar een nieuw kabinet te leiden. Inmiddels is het demissionaire kabinet alweer twee ministers en een staatssecretaris armer.

Steeds maar nieuwe demissionaire bewindspersonen installeren heeft iets surrealistisch, zeker sinds donderdag bij de Algemene Politieke Beschouwingen bleek dat de middenpartijen op basis van de inhoud prima in staat zijn compromissen te sluiten.

Maandag zit Remkes weer met partijleiders Hoekstra (CDA), Kaag (D66) en Rutte (VVD) om tafel. De eerste is al het Kamerlid Omtzigt kwijt, en mogelijk nu dus ook Keijzer, de tweede is (wederom) afgetreden als demissionair minister en de derde overleefde ternauwernood een motie van wantrouwen.

Voor Hoekstra is het misschien een opluchting dat hij van twee ‘stoorzenders’ af is: zijn leven als CDA-leider werd er immers niet gemakkelijker op met een kritische Omtzigt en Keijzer die in zijn nek hijgden. Aan de andere kant brokkelt zijn partij in dit tempo wel erg snel af (straks zijn misschien nog maar 13 van de 15 zetels over). Nog even en hij is geen serieuze partner meer aan de onderhandelingstafel.

Remkes’ eerdere aankondiging om vanaf maandag vaart te maken met de kabinetsformatie en snel knopen door te hakken zal door alle formerende partijleiders na dit incident nóg serieuzer worden genomen. Haast is geboden, het geduld van alle betrokkenen begint op te raken.

Meer over