interview

Kankerpatiënt Olga liep corona op in het ziekenhuis. Haar zoon vraagt zich nu af: waarom daar geen QR-code?

De rouwkaart voor Olga Laval. Beeld Kiki Groot
De rouwkaart voor Olga Laval.Beeld Kiki Groot

De meeste Nederlanders zijn gevaccineerd, maar niet iedereen. Dat betekent dat ziekenhuizen een nieuwe afweging moeten maken tussen privacy en gezondheid. Mag een patiënt in gevaar komen doordat een ander geen prik heeft gehad? Ernaar vragen mag vanwege privacy niet. ‘Waarom worden patiënten bij opname niet getest?’

Het zal je maar gebeuren. Dat je in het ziekenhuis besmet raakt met corona, na een hersenoperatie. Het overkwam Olga Laval (73) in juli in het UMC Maastricht. Ze overleed er niet aan, het virus verzwakte haar wel. Vanwege de besmetting kon de familie ook niet goed afscheid van haar nemen, zegt haar zoon Janot Laval (50). Soms herkende hun moeder haar naasten niet, als ze haar bezochten op de isolatieafdeling, met het verplichte haarnetje, mondmasker en een soort duikbril op.

‘Ik neem het het ziekenhuis kwalijk dat het mijn moeder niet optimaal beschermde, op een moment dat zij zo broos was’, zegt Janot Laval. ‘We weten alleen niet van het verplegend personeel of ze gevaccineerd zijn of recentelijk getest op corona, maar ook van de medepatiënten en hun bezoekers is dit niet bekend. Waarom worden patiënten bij opname in het ziekenhuis niet getest?’

Wereldwijd debat

Het Maastricht UMC test patiënten niet standaard bij binnenkomst, alleen voorafgaand aan een operatie of als ze klachten hebben. Onder het personeel is de vaccinatiegraad hoog, weet het ziekenhuis, omdat het zelf de medewerkers heeft ingeënt. ‘Maar wie wel en wie niet is gevaccineerd, dat mag het ziekenhuis niet registreren, vanwege privacyrichtlijnen’, zegt een woordvoerder. Sommige ziekenhuizen, zoals het Arnhemse Rijnstate ziekenhuis, zouden daar liever meer zicht op krijgen, om bijvoorbeeld op afdelingen met de meest kwetsbare patiënten alleen gevaccineerd personeel te kunnen inzetten. Maar in het Maastricht UMC is dit nu volgens de woordvoerder geen onderwerp van discussie. Hoe vaak er patiënten besmet raken in een ziekenhuis is niet bekend.

Het verhaal van de familie Laval past in de discussie die wereldwijd wordt gevoerd, over de spanning tussen de veiligheid en keuzevrijheid. Mag een patiënt in gevaar komen doordat iemand van het personeel zich niet wil laten vaccineren? In bijvoorbeeld Frankrijk is vaccinatie voor zorgpersoneel inmiddels verplicht. Maar in Nederland hoeven zorgmedewerkers zelfs niet te melden of ze wel of niet zijn geprikt.

Dat leidt soms tot onvrede. Sommige familieleden van verpleeghuisbewoners eisen gevaccineerde zorgmedewerkers voor hun ouder. En bijvoorbeeld kankerpatiënten met een zwak immuunsysteem vrezen dat zij mogelijk extra risico lopen, door het privacybelang van anderen.

‘Patiënten hebben het recht om een andere behandelaar te kiezen als het voor hen niet veilig voelt’, stellen de patiëntenfederaties in een manifest. Maar zij beklemtonen ook: ‘Elke patiënt heeft recht op zorg, los van de vraag of hij gevaccineerd is of niet.’

Een vaccinatieverplichting komt er niet in Nederland. Wel laat minister Hugo de Jonge van Volksgezondheid onderzoeken of werkgevers (niet alleen die in de zorg) hun werknemers mogen vragen om een coronabewijs: dat ze gevaccineerd zijn, recent hersteld van corona of zich iedere dag laat testen.

Het ministerie van Sociale Zaken houdt hierover nu ‘verkennende gesprekken’ met werkgevers- en werknemersvertegenwoordigers. Mocht het zover komen, dan kunnen werkgevers in de zorg hun medewerkers om een QR-code vragen. Maar een wetswijziging kost tijd, en zou alleen gaan om personeel van het ziekenhuis, niet om patiënten en hun bezoekers.

QR-code

In Nederland is sinds afgelopen zaterdag een ‘groene’ QR-code verplicht bij de ingang van horecagelegenheden, theaters en sportevenementen. Het is toch inconsequent, vindt Janot Laval, dat je een ziekenhuis gewoon binnen kunt lopen?

Er is een duidelijk verschil tussen bezoekers van horeca en van het ziekenhuis, zegt een woordvoerder van minister De Jonge. Horecabezoek is een keuze, terwijl ziekenhuisbezoek in de regel noodzakelijk is. ‘Een ziekenhuis moet je natuurlijk altijd in kunnen’, beklemtoont hij. Bovendien, zo stelt hij, kunnen ook gevaccineerden het virus overdragen, al is de kans daarop veel kleiner.

Een QR-codecheck bij de ingang van een ziekenhuis is onwenselijk, zegt hoogleraar infectiepreventie Andreas Voss, lid van het Outbreak Management Team (OMT). Hij is als voorzitter van de commissie infectiepreventie van de Federatie Medisch Specialisten medeverantwoordelijk voor de veiligheidsregels voor ziekenhuizen. Voss: ‘Natuurlijk zou je van iedereen in een ziekenhuis willen weten of hij is gevaccineerd of getest. Maar stel dat iemands partner, vader of moeder in het ziekenhuis is opgenomen, dan is het onacceptabel dat je tegen zo iemand zegt: sorry, je hebt geen toegang omdat je niet gevaccineerd bent. Het is tevens ondoenlijk om iedereen bij binnenkomst te testen.’

Janot Laval daarentegen vindt dat het ontbreken van elke vorm van een coronacheck in het ziekenhuis de belangen van zijn moeder en mogelijk andere patiënten ernstig heeft geschaad. Met het verhaal over zijn moeder wil hij de discussie aanwakkeren.

Olga Laval

Olga Laval loopt dit voorjaar haar tweede vaccinatieprik mis nadat ze met spoed in het Zuyderland ziekenhuis in Heerlen is opgenomen. Als de familie het ziekenhuis vraagt die tweede prik te organiseren, verwijst die hen door naar de GGD. De GGD verwijst de familie weer terug naar het ziekenhuis. ‘Het lukte ons niet het te regelen’, zegt Janot.

De moeder van Janot Laval raakte met corona besmet in het ziekenhuis. Beeld Kiki Groot
De moeder van Janot Laval raakte met corona besmet in het ziekenhuis.Beeld Kiki Groot

Ze verhuist naar het Maastricht UMC voor een risicovolle hersenoperatie. Die voeren de chirurgen daar op 8 juli uit. Van die ingreep herstelt Olga Laval op een tweepersoonskamer op de afdeling neurochirurgie. Na de operatie heeft Olga Laval vaak maar een half uur de energie voor zelfs het kleine kringetje intimi dat aan haar bed mag verschijnen: haar twee zoons – Janot en zijn vier jaar jongere broer – hun partners en haar eigen zus en broer. Janot: ‘Niemand van ons had corona, bleek na testen. Wij waren dus zeker niet de besmettingsbron.’

Als Janot op bezoek is, hoort hij de patiënt in het tweede ziekenhuisbed in de kamer van zijn moeder opvallend veel hoesten. ‘Dat klinkt niet goed, als dat maar geen corona is, zei ik nog tegen mijn broer. Hij had het het ook gehoord.’ Ze bespreken dit niet met het ziekenhuispersoneel, daarvoor zijn ze te druk met de situatie van hun moeder. Een week later, de laatste week van juli, horen ze van het ziekenhuis dat hun moeder is getest, omdat ze aan het hoesten was. Ze blijkt besmet met corona. Dan wordt ook haar kamergenoot getest. Hij blijkt eveneens besmet.

Na de vastgestelde besmetting verplaatst het ziekenhuis Olga Laval naar de isolatieafdeling. De twee weken erop mogen de familieleden alleen op bezoek komen in beschermende kleding. ‘Daarmee was het welhaast onmogelijk om contact met haar te maken.’

Een paar keer probeert de familie met het ziekenhuispersoneel te spreken over de situatie. Niet officieel, maar in de wandelgangen. Ze willen weten hoe hun moeder in het ziekenhuis besmet is geraakt. ‘Eerst zei een verpleegkundige: misschien is uw moeder wel zelf de besmettingsbron geweest. In een volgend gesprek gaf een andere verpleegkundige schoorvoetend toe dat het goed zou kunnen dat mijn moeder was besmet door haar kamergenoot. Het leek erop dat de ziekenhuismedewerkers zo veel mogelijk bij dit onderwerp wilden wegblijven.’

Individuele gevallen

De woordvoerder van het Maastricht UMC kan vanwege privacyrichtlijnen niet ingaan op individuele gevallen. ‘Het is een verdrietige situatie. Wij willen graag nagaan wat hier is gebeurd. Wij staan open voor een gesprek met de familie.’

De woordvoerder zegt dat het ziekenhuis doet wat het kan om besmettingen zo veel mogelijk te voorkomen. Het personeel en ook de bezoekers op de verpleegafdelingen dragen mondmaskers. Ze houden afstand indien mogelijk en het bezoek is beperkt.

Voss, mede-opsteller van de richtlijnen, denkt dat ziekenhuizen wel degelijk een veilige omgeving bieden als de basisregels worden nageleefd: zo veel mogelijk afstand houden, mondmaskers dragen en wegblijven bij klachten. Voorlopig blijft in de ziekenhuizen afstand houden de norm en ook mondmaskers dragen blijft in een aantal ziekenhuizen verplicht.

‘Bij besmettingen is het ontzettend moeilijk te bepalen wat de bron is’, beklemtoont Voss. Daarom is het volgens hem lastig om zonder onderzoek vast te stellen hoe de besmetting is verlopen. De lucht in ziekenhuiskamers wordt volgens de ventilatierichtlijnen vier tot zes keer per uur volledig ververst, wat volgens Voss het risico op besmettingen aanmerkelijk verkleint. ‘Ik zeg niet dat het zo niet gebeurd kan zijn, maar het is niet bewezen’, zegt Voss. ‘Het virus kan bijvoorbeeld ook worden overgedragen door iemand die helemaal geen symptomen heeft.’

Afscheid

Als Olga Laval twee weken op de isolatie-afdeling van het ziekenhuis ligt, krijgt de familie te horen dat hun moeder het ziekenhuis moet verlaten, ze is uitbehandeld. ‘Als er geen behandelopties meer zijn is het gebruikelijk dat een patiënt wordt ontslagen uit het ziekenhuis’, zegt de ziekenhuiswoordvoerder. De familie vindt het onbegrijpelijk. ‘We vroegen: ze wordt hier besmet, en nu moet ze weg?’

Ze overlijdt uiteindelijk in Geleen, in een hospice dat is toegerust op met corona besmette personen. De familie prijst zich gelukkig dat ze haar de laatste dagen voor haar overlijden mogen bezoeken zonder de beschermende kleding. Zo nemen ze afscheid van haar. Janot: ‘Maar het was veel te kort.’

Meer over