Kanker en het effect van de achtertuin

Van tijd tot tijd duiken in de media berichten op over woonwijken in het land waar zich 'opvallend' veel gevallen van kanker voordoen....

Nederlandse medisch milieukundigen bedachten vorig jaar de term 'Bomby-effect' (Because of my backyard) voor het fenomeen dat mensen voor hun ziektes naar een milieu-oorzaak zoeken. Helemaal geen vreemde keus, want het verschijnsel beperkt zich niet tot Nederland. In 1989 bijvoorbeeld kregen de volksgezondheidsdepartementen van de staten in de VS vijftienhonderd vragen om een onderzoek naar een 'kankercluster'.

In de jaren daarna nam het aantal alleen maar toe, zo blijkt uit een artikel in het septembernummer van Scientific American, dat vrijwel geheel aan het thema kanker is gewijd. De Amerikaanse gezondheidsautoriteiten worden er langzamerhand een beetje dol van en het instituut Centers for Disease Control and Prevention (CDC) in Atlanta is zes jaar geleden al gestopt met het routinematig onderzoek van kankerclusters 'omdat het zo'n grote inspanning vergt en maar heel weinig oplevert', schrijft Lori Miller Kase in haar bijdrage over de clusters.

De Nederlandse medisch milieukundigen zochten de verklaring voor het Bomby-effect vooral in demografische factoren - bijvoorbeeld de speciale bevolkingssamenstelling van een nieuwbouwwijk die ooit werd betrokken door in hoofdzaak jonge gezinnen. Jaren later komen de bewoners dus rond hetzelfde tijdstip in de gevarenzone voor kanker te verkeren. Amerikaanse deskundigen gooien de clustering van kankergevallen vooral op de noemer van het toeval.

Kase haalt een onderzoeker aan volgens wie de waarschijnlijkheidsrekening voorspelt dat in 17 procent van de 29 duizend steden en gemeenten die de VS telt, iedere tien jaar ten minste één van de tachtig verschillende vormen van kanker in verhoogde mate voorkomt. Dat levert per saldo een kleine vijfduizend puur toevallig optredende kankerclusters op.

Maar niet iedere cluster is schijn. Op Long Island (bij New York) lijkt borstkanker inderdaad vaker dan gemiddeld voor te komen - wat reden was voor het instellen van een grondig en langlopend onderzoek naar de mogelijke relatie tussen borstkanker en milieuverontreiniging, aldus Kase.

In het themanummer van Scientific American worden meer relativeringen gepleegd. Waarschijnlijk wordt niet toevallig opgemerkt dat de Amerikaanse president Nixon 25 jaar geleden in een beroemd geworden toespraak kanker de oorlog verklaarde. Nixons war on cancer is nooit een echte oorlog geweest, citeren de redacteuren John Rennie en Ricki Rusting in hun inleidend artikel de Amerikaanse onderzoeker Donald Coffey. 'De jaarlijkse overheidssubsidie voor onderzoek naar de twee belangrijkste soorten kanker bij de man, longkanker en prostaatkanker is niet eens voldoende voor de aanschaf van drie nieuwe gevechtsvliegtuigen', halen ze Coffey aan.

Hoofdredacteur Rennie verdedigt de titel Wat u over kanker moet weten van het themanummer met nog meer demystificaties. Wat de lezer dient te weten, is dat veel vormen van kanker zijn te voorkomen, schrijft Rennie, bijvoorbeeld door het roken op te geven, verstandig te eten en voor voldoende lichaamsbeweging te zorgen. Verder vermeldt hij dat de medische wetenschap kanker tegenwoordig zo goed weet op te sporen en te behandelen dat de patiënten hun ziekte met meer optimisme tegemoet kunnen treden dan voorheen. En ten derde wijst hij erop dat angst voor pijn tengevolge van kanker niet echt meer nodig is, gezien de goede mogelijkheden voor pijnbestrijding.

Naar de vertrouwde formule van Scientific American wordt het themanummer over kanker gevuld met bijdragen van vooraanstaande onderzoekers die hun materie weliswaar leesbaar, maar bepaald niet op een simpele manier uit de doeken doen. Zo beschrijft Robert Weinberg, de ontdekker van het eerste 'kanker-gen' (oncogen), hoe kanker ontstaat en legt de immunoloog Erkki Ruoslahti uit hoe kankercellen weten uit te zaaien.

De epidemioloog Dimitrios Trichopoulos en collega's doen uit de doeken wat hun tak van wetenschap over de oorzaken van kanker aan het licht heeft gebracht en Peter Greenwald, directeur van het nationale kankerinstituut van de VS, beschrijft wat er bekend is over het voorkómen van kanker door het gebruik van vitamines of geneesmiddelen.

De kankerspecialist Samuel Hellman breekt een lans voor de combinatie van de verschillende behandeltechnieken: opereren, bestralen, medicijnen, en de verfijnde vorm van radiotherapie die als 'conformatietherapie' bekend staat. Ook de toekomstmuziek ontbreekt niet, in de vorm van artikelen van Lloyd Old over immunotherapie en van Judah Folkman over het bestrijden van kankergezwellen door ze 'af te snijden' van de bloedvoorziening.

Het themanummer is extra aantrekkelijk gemaakt door korte bijdragen over de controverses rond zaken als het risico op borstkanker door hormoonsubstitutie na de menopauze, het testen op dragerschap van genmutaties die kanker veroorzaken, borstkankerscreening voor vrouwen tussen de veertig en vijftig jaar en prostaatkankerscreening bij mannen. Ook alternatieve behandelwijzen voor kanker komen in een kritisch artikel aan bod.

Gerbrand Feenstra

Scientific American, september, Special Issue: What you need to know about cancer: ¿ 12,95

Meer over