Kan Rusland lid worden van de Europese Unie?

WAAR liggen de grenzen van Europa? In het noorden wordt de grens gevormd door het poolijs, in het westen door de Atlantische Oceaan, en in het zuiden door de Middellandse Zee, daar is iedereen het wel over eens....

Net voorbij de Oeral, langs de oude postweg van Moskou naar het oosten, staat een obelisk van gepleisterde baksteen. 'Er is in de hele wereld geen grenspaal die zoveel menselijk leed en zoveel gebroken harten heeft gezien', schreef een Amerikaanse reiziger in 1880. Russen die waren verbannen naar Siberië moesten op de grens van Europa en Azië hun oude bestaan vaarwel zeggen. Ze kusten de grond 'onder het verward gerammel van voetboeien en ketenen'.

Voor de rest van Europa is die grens altijd een abstractie gebleven. Dubieus, aanvechtbaar. Toch is het verloop van de oostgrens niet alleen een vraag voor geografen. Want het ligt voor de hand dat elk land binnen de Europese grenzen lid kan worden van de Europese Unie, als het tenminste aan bepaalde politieke en economische criteria voldoet.

De vraag naar de oostgrens van Europa is eigenlijk de vraag of een land als Rusland lid zou kunnen worden van die Unie. Brusselse politici zullen meteen roepen dat die vraag niet aan de orde is, dat Rusland lichtjaren van een democratische markteconomie verwijderd is en er genoeg praktische zaken zijn die eerst moeten worden aangepakt. Maar dat was de vraag niet. De vraag is: kan Rusland ooit lid worden van de EU?

Geen wonder dat eurocraten die vraag angstvallig vermijden, want het dwingt ze het antwoord te vinden op een andere vraag: wat onderscheidt Europa van de rest van de wereld en wat bindt Europeanen tezamen? Wat is Europa? De Europese Unie ontleent haar bestaansrecht uiteindelijk niet aan de economische voordelen van de gemeenschappelijke markt, maar aan het besef van saamhorigheid van haar burgers. Het is het gevoel van een gezamenlijke identiteit die Europeanen ertoe beweegt grenzen op te heffen, één munt in te voeren en een fors deel van hun nationale soevereiniteit af te staan aan Brussel.

De Europese identiteit is een cocktail van een eeuw of tien christendom, gemixt met een forse dosis vrijheid, gelijkheid en broederschap en met een bittere scheut onderling vergoten bloed, gekruid met een mespuntje import uit de koloniën. Het resultaat zijn democratieën waarin kerk en staat zijn gescheiden, de overheid een grote rol speelt, en respect voor de mensenrechten tamelijk hoog in het vaandel staat.

Velen vinden dat de EU met het lidmaatschap van Polen, Tsjechië, Slowakije en Hongarije wel zo'n beetje af is. De verder naar het oosten gelegen landen hebben een andere historische ontwikkeling doorgemaakt en staan te ver van de Europese mentaliteit. Ze hebben de Verlichting gemist, waardoor de staat zich nooit goed heeft losgemaakt van de orthodoxe kerk. En wat was het communisme anders dan een messianistisch staatsgeloof? Veel van de oude manier van denken vind je terug in het Rusland van nu.

Toch valt het ook wel mee met de verschillen. Natuurlijk, aan de rand van het continent zullen ze meer moeite hebben met de mentale en politieke veranderingen die nodig zijn om een modern Europees land te worden. Maar onmogelijk is het niet. De historische ontwikkeling van EU-lid Griekenland lijkt veel meer op die van Rusland dan op die van de West-Europese landen die de kern van de Unie vormen. De Grieken mogen soms vreemde eenden in de bijt zijn, maar ook niet meer dan, om eens een voorbeeld te noemen, de Engelsen.

Op de Rusland-EU-top die gisteren in Moskou begonnen is, komt allerlei belangwekkends aan de orde: de bestrijding van het terrorisme, de verbetering van de handelsbetrekkingen, een gezamenlijke energiestrategie en het visumregime. Het kan niet verhullen dat Brussel niet goed weet wat het met Rusland aanmoet. Een samenhangende strategie ontbreekt. En dat op een tijdstip dat de uitbreiding van de EU naar het oosten het risico inhoudt dat Rusland zich buitengesloten voelt.

De Russen worstelen nog altijd met het verlies van hun imperium. De bitterheid daarover zal alleen maar groeien als Rusland door Europa op een afstand wordt gehouden, met alle onvoorspelbare gevolgen van dien. De EU kan doel en richting geven aan een land dat nu met zichzelf slecht raad weet en stuurloos over het wereldtoneel zwalkt. Het vooruitzicht van een gedeelde Europese toekomst kan Rusland voorthelpen op de weg van democratisering en modernisering.

Dit is niet de tijd om de Rusland-EU-top te beperken tot visa, gas en varkensvlees. Met Poetin zit er een president in het Kremlin die er blijk van heeft gegeven dat hij Rusland wil verankeren in Europa. Bovendien is de kans groot dat hij daar nog een tijdje zal blijven zitten; tot 2008 is de verwachting. Dat biedt de Europese Unie een historische kans. Want als de geschiedenis iets leert, is het dat grenzen niet eeuwig zijn.

Meer over