Kagame mag ontkennen, hij had wel een motief

Wie schoot de president neer?..

Het was 6 april 1994, 20.22 uur.

Tijdens de daling explodeerde het vliegtuig van de Rwandese president Juvl Habyarimana en stortte neer, vlak bij de presidenti villa. De president, zijn Burundese collega, de Franse bemanning en alle andere inzittenden vonden de dood. Enkele uren later trokken soldaten door de hoofdstad Kigali en vermoordden alle belangrijke politici, Tutsi's en gematigde Hutu's. Het was het begin van de genocide: honderd dagen moorden, achthonderdduizend doden.

Tien jaar lang stond niet onomstotelijk vast wie het toestel heeft neergeschoten. Maar de Franse krant Le Monde publiceerde woensdag de uitkomsten van een nog geheim onderzoek van de onderzoeksrechter Jean-Louis Brugui met de conclusie:

Paul Kagame, toentertijd rebellenleider, nu president, heeft het toestel laten neerhalen.

Dus toch Kagame en zijn Rwandees Patriottisch Front (RPF)?

Dit was de zwakste van de twee gangbare theorie Het probleem was het mot. Het RPF had net een vredesregeling getekend met het bewind van Habyarimana, die pas onder zware internationale druk was gezwicht. De rebellen hadden mede ingestemd omdat een militaire overwinning voor hen nog lang niet in zicht leek.

Het raadsel van het motief gaf de meeste kracht aan de andere theorie: de Hutu-extremisten in de entourage van Habyarimana zelf hadden het gedaan, na het 'verraad' (op de fatale avond kwam de president thuis uit Tanzania, waar hij had ingestemd met de vredesregeling). Er bestonden een complot en een leider, kolonel Theste Bagosora. Dat staat inmiddels vast. De samenzweerders sloegen onmiddellijk toe en grepen de macht. Dat wijst erop dat zij van te voren wisten van de aanslag.

Aannemelijk, maar geen bewijs. Bagosora, nu gevangene van het Rwanda-Tribunaal, heeft het nooit bekend.

Brugui heeft ween direct betrokken getuige onder de 'honderden' die zijn team heeft gehoord: de RPF-kapitein Abdul Ruzibiza. Die heeft gezegd dat hij met een klein 'netwerk commando' het vliegtuig heeft neergeschoten met twee raketten die naar Kigali waren gesmokkeld (in het kader van het voorlopige vredesakkoord had het RPF daar een kantoor). Hij zou via de satelliettelefoon opdracht daartoe hebben gekregen van de rechterhand van Kagame zelf.

Le Monde geeft zijn verhaal gedetailleerd weer, maar schrijft dat deze ene getuigenis eigenlijk de kern van het onderzoek vormt. Ruzibiza is bovendien een dissident, hij heeft gebroken met het RPF. Dat maakt voorzichtigheid geboden.

Tot nu toe was de ernstigste twijfel over de theorie 'Kagame heeft het gedaan' ingegeven door de vreselijke implicaties: hij zou zo de massamoord op zijn mede-Tutsi's hebben ontketend. Maar Brugui stelt op basis van de getuigenissen vast dat Kagame geen moeite had dat risico te nemen.

Er is wel eens geopperd dat als Kagame het heeft gedaan, hij de reactie niet had voorzien. Maar bij onderzoek door Human Rights Watch en de VN is juist vast komen te staan iedereen in Rwanda merkte dat er iets verschrikkelijks werd voorbereid en dat de VN de noodkreten hebben genegeerd. Kagame moet ervan geweten hebben.

De Belgische hoogleraar Filip Reyntjens wees Kagame al in 1995 als dader aan in zijn boek Rwanda, trois jours qui ont fait basculer l'histoire. In de gedetailleerde reconstructie gaan de meeste aanwijzingen in de richting van Bagosora. Toch gelooft Reyntjens dat het RPF de aanslag heeft gepleegd, al geeft hij toe geen bewijs te hebben. Volgens hem had Kagame het sterkste motief: bij verkiezingen zou de Tutsi-minderheid weinig gewicht in de schaal leggen, bij een ontketende burgeroorlog zou het RPF de macht kunnen grijpen. Zo is het inderdaad gelopen, schreef hij.

Cynisch? Reyntjens wijst op de gewelddadige geschiedenis van het RPF. Sinds het boek heeft hij de moordpartijen door het RPF op Hutu-burgers tijdens en na het conflict aan de kaak gesteld. Hij staat bekend als een fel tegenstander van het RPF. Maar Human Rights Watch heeft hetzelfde aangetoond, zij het met lagere schattingen.

Kagame heeft beschuldigingen dat het RPF het vlietuig heeft neergeschoten altijd als kwaadaardig van de hand gewezen. Dat is ook weer de reactie op Bruguis rapport. Waren de Fransen niet de vrienden van Habyarimana's bewind?

Maar waarom werkt Kagame niet mee aan een onderzoek naar de aanslag?

De VN hebben de terreurdaad evenmin uitgezocht. Ze krijgen nu het verwijt van Brugui dat ze de zwarte doos hebben achterovergedrukt. VN-chef Annan verwierp de verdenking en kondigde een onderzoek aan. Dat zou niet alleen over die doos moeten gaan, maar, eindelijk over de gehele toedracht van de aanslag.

Meer over