Koning Willem Alexander en Koningin Maxima arriveren in de Grote Kerk voor aanvang van de Troonrede.

AnalysePrinsjesdag

Kabinet snoert de gordels aan: ‘Zet u schrap!’

Koning Willem Alexander en Koningin Maxima arriveren in de Grote Kerk voor aanvang van de Troonrede.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Met de niet mis te verstane boodschap dat barre tijden op komst zijn, waarschuwt het kabinet het land om zich schrap te zetten voor 2021. Dat wordt het jaar waarin de verdoving van de staatssteun langzaam maar zeker uitgewerkt zal raken. De Miljoenennota verwacht na de enorme dip van 2020 weliswaar economisch herstel, maar ook snel oplopende werkloosheid en een lange nasleep van de wereldwijde economische terugval. 

Niet vaak blikte het staatshoofd op Prinsjesdag zo zorgelijk vooruit op de nabije toekomst. Het kabinet vreest een verkiezingsjaar waarin pas echt duidelijk zal worden hoe hard de coronacrisis veel bedrijven en zelfstandigen treft. ‘We moeten ons schrap zetten voor de gevolgen van een zware economische terugslag, die ook doorwerkt in de economie en de overheidsfinanciën op lange termijn’, aldus koning Willem-Alexander in de Troonrede. 

Het kabinet verwacht niet alleen economische maar ook geopolitieke gevolgen. ‘Er lijken nog diepere groeven te worden getrokken tussen de grootste machtsblokken in de wereld’, sprak de koning in de Grote Kerk in Den Haag. ‘In het jaar van 75 jaar Verenigde Naties domineert helaas steeds vaker het nationale eigenbelang en is de multilaterale wereldorde verder onder druk komen te staan.’

‘Stabiele factor’

Het kabinet probeert de coronaschade gescheiden te houden van het eerder ingezette begrotingsbeleid, benadrukte minister Hoekstra van Financiën bij het aanbieden van zijn Miljoenennota aan de Tweede Kamer. De totale crisisrekening loopt voor het kabinet in de loop van 2021 op tot meer dan 100 miljard euro. 

Dat gaat ten koste van de staatsschuld. In andere tijden zou dat het signaal zijn om te gaan bezuinigen, maar dit keer blijft er nadrukkelijk ruimte voor lastenverlichting, net als voor eerder toegezegde investeringen in het onderwijs, de veiligheid en het klimaatbeleid.

Het kabinet wil zo een ‘stabiele factor zijn in deze ingewikkelde en onvoorspelbare tijd’, verklaarde Hoekstra. Hij hoopt vurig dat 2020-2021 een uitzondering blijft in de omgang met de begrotingsdiscipline. ‘Dit is geen normale begroting. Het kabinet kan ook in deze tijd koers houden, doordat we met elkaar de afgelopen jaren de staatsschuld hebben afgebouwd.’

Zorgpersoneel

In de eerste reacties vanuit de oppositie kreeg premier Rutte dinsdag een indruk van wat hem de komende dagen te wachten staat tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen. Een breed front van partijen vraagt om structurele salarisverhoging voor het zorgpersoneel (in plaats van de toegezegde eenmalige bonussen) en om maatregelen tegen de huurverhogingen. 

In het zoeken naar dekking voor zulke miljardenuitgaven is de oppositie niet eensgezind: het linkerdeel zoekt het vooral in lastenverzwaring voor grote bedrijven, het rechterdeel wil onmiddellijk stoppen met de noodsteun aan de Zuid-Europese landen. 

In het beheer van de schatkist heeft het kabinet van de oppositie weinig te duchten. Slechts één partij toonde zich dinsdag bezorgd over de snel oplopende staatsschuld. Dat legt een zware hypotheek op de toekomst, met name de jongeren die nu een baan en een huis zoeken’, aldus SGP-leider Kees van der Staaij. De geldsluis is opengezet. Het zou goed zijn als het kabinet helder maakt wanneer die weer wordt dichtgedraaid.’

‘Ongelijke kansen bedreigen de rechtsstaat’

2020 gaat de boeken in als een markant jaar voor het officiële Nederlandse zelfbeeld. In februari bood premier Rutte al excuses aan voor de afzijdige houding van de Nederlandse overheid ten tijde van de Jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog. De koning voegde daar op 4 mei bij de Dodenherdenking aan toe dat ook de bevolking en koningin Wilhelmina destijds te weinig steun hebben geboden. 

Ook het actuele debat over institutioneel racisme kreeg dinsdag een nieuwe dimensie. In de Troonrede erkende de koning dat minderheidsgroepen zich soms met recht achtergesteld voelen in Nederland: ‘Een wezenlijke bedreiging voor de kwaliteit van de rechtsstaat is dat in ons land iemands huidskleur of naam nog te vaak bepalend is voor zijn of haar kansen.’

De schrijver van de Troonrede, premier Rutte, borduurt daarmee voort op zijn analyse van afgelopen zomer. Toen toonde hij begrip voor de Nederlandse demonstraties tegen racisme naar aanleiding van de dood van George Floyd door politiegeweld in de Verenigde Staten. ‘Niet alleen in de VS leven mensen die het gevoel hebben dat zij niet volledig meetellen in de samenleving.’

Een deel van de oppositie in de Tweede Kamer wierp hem toen voor de voeten dat bij zulke woorden ook beleid wordt verwacht. Rutte benadrukt daarop steevast dat racisme al verboden is en dat verbetering niet ligt in wetgeving, maar in sociale controle en onderlinge gesprekken. In de Troonrede hield hij dinsdag vast aan die koers: Het maatschappelijk debat hierover schuurt soms, maar kan ons ook verder brengen in de strijd tegen discriminatie, racisme en ongelijke behandeling.’ 

Meer lezen?

‘Ongekende’ crisis, maar geld lijkt niet op te kunnen. Heeft het kabinet een gat in de hand?
Vroeger was het op het Binnenhof zuinigheid troef, nu is het Haagse motto: ‘We moeten ons uit deze crisis investeren.’ De Raad van State maakt zich zorgen. Wie betaalt straks de rekening?

Van belastingverlaging tot een CO2-heffing: dit heeft het kabinet in petto
De laatste begroting van het huidige kabinet bevat geen grote bezuinigingen. Waar gaat extra geld naartoe? Naar het kindgebonden budget bijvoorbeeld, naar de asielketen, en de bestrijding van het lerarentekort. De meest opmerkelijke maatregelen op een rij.

Hoeveel verandert jouw koopkracht?
Volgend jaar gaan we er gemiddeld iets op vooruit in koopkracht. Maar lang niet alle huishoudens profiteren evenveel. Bekijk met deze graphic wat je kunt verwachten voor jouw inkomensgroep.

Meer over