Analyse

Kaag wil laten zien dat ze ‘een ander mens is’. Maar keert ze straks niet gewoon terug als vice-premier?

Sigrid Kaag (D66) en Mark Rutte (VVD). Beeld ANP
Sigrid Kaag (D66) en Mark Rutte (VVD).Beeld ANP

Het vertrek van Sigrid Kaag als minister van Buitenlandse Zaken heeft menigeen op het Binnenhof overvallen. Toch lijkt het de formatie niet te gaan schaden. De politieke verhoudingen wijzigen wel. Niet per se ten nadele van Kaag.

Soms kan het lot wreed zijn. Nog maar kort geleden voelde D66-leider Sigrid Kaag zich zelfverzekerd genoeg om de ChristenUnie definitief de deur te wijzen als mogelijk vierde formatiepartner in een kabinet van VVD-D66-CDA. ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers voelde zich niet langer welkom.

Maar donderdag waren de rollen omgedraaid. De ChristenUnie had plots een sleutelpositie in het politieke lot van Kaag. Na een nachtelijke debat over Afghanistan dreigde Kaag, evenals haar CDA-collega Bijleveld, van een meerderheid van de Kamer een tik op de vingers te krijgen vanwege het gebrekkige optreden tijdens de Afghanistan-crisis.

De vijf stemmen van de ChristenUnie gaven de doorslag. De motie van afkeuring tegen de ‘eindverantwoordelijke’ van de dramatisch verlopen ‘evacuatie-operatie’ werd aangenomen door de Kamer. Slechts luttele minuten later gaf Kaag haar droombaan als minister van Buitenlands Zaken op.

Het is voor het eerst sinds vele jaren dat een coalitiegenoot (zij het demissionair) een minister laat vallen. De moties tegen Kaag en Bijleveld worden niet gesteund door VVD, D66 en CDA, maar een verenigd oppositiefront van alle andere 16 partijen en groepen geeft de beide moties een nipte meerderheid van 78 stemmen. Een motie van afkeuring betekent niet dat Kaag moest opstappen. De afkeuring van de Kamer betreft het beleid dat ze heeft gevoerd, niet de persoon.

Wat de VVD betreft had ze haar baan als minister niet hoeven opgeven. Rutte noemde de samenwerking met haar als minister van Buitenlandse Zaken ‘heel goed’ en vindt het voor Nederland een ‘groot verlies’ dat ze vertrekt. Persoonlijk vindt hij het ‘verschrikkelijk’.

Ook andere partijleiders uiten waardering voor haar besluit. ‘Veel waardering voor deze zuivere keuze. Een groot contrast met andere verantwoordelijken’, zegt GroenLinks-leider Jesse Klaver. Daarmee verwijst hij mede naar Rutte, die in april na een breed aangenomen motie van afkeuring bleef zitten als demissionair premier.

Dat Kaag wel opstapt was zo goed als onvermijdelijk. Na Ruttes besluit om in april aan te blijven, zei ze immers: ‘Ik zou er mijn conclusies aan verbinden. Maar ik ben een ander mens.’

Partijleider

Vooral Kaags positie als partijleider is aangetast door het fiasco in Afghanistan. ‘De minister heeft ons niet kunnen overtuigen dat ze in de crisis voldoende regie en leiderschap heeft getoond’, concludeerde het PvdA-Kamerlid Kati Piri bij het indienen van de motie van afkeuring woensdagnacht. Kaag behaalde een half jaar geleden een verkiezingszege met de belofte van nieuw leiderschap. In haar partij is ze neergezet als de grote crisismanager. Maar de PvdA oordeelt hard: ‘Er is te lichtzinnig en te laat gehandeld.’

Dat zal niet iedereen in de D66-achterban met haar oneens zijn. Dat iemand met zoveel internationale ervaring struikelt over een buitenlandse crisis, kunnen sommigen nog maar moeilijk geloven.

Kaag trok in het debat het meeste vuur aan, vanwege het nieuws over de genegeerde smeekbedes uit Kabul, maar ook vanwege haar profiel als partijleider, en het contrast tussen haar recente hooggestemde toespraak en de Sophie’s Choice-achtige realiteit op haar departement, waar de ambassadeur te Kabul drie uit de zestig inwonende familieleden van het lokale personeel moest selecteren om naar Nederland te komen.

Kabinetsformatie

De kabinetsformatie zal door Kaags vertrek als minister niet groots worden gewijzigd, schatten de belangrijkste potentiële formatiepartners VVD en D66 in. Kaag blijft aan als D66-leider en zit dit weekeinde gewoon met Rutte en CDA-leider Hoekstra op de hei in Hilversum om te kijken of ze samen een nieuw kabinet kunnen vormen. Ze kan op termijn zelfs vicepremier worden. Die partijen zien daar geen belemmering in.

De stemming kan misschien zelfs een beetje opknappen. De afgelopen weken was de sfeer tussen Kaag en Rutte ijzig. Tijdens debatten keken ze elkaar nauwelijks aan, en in de H.J. Schoo-lezing haalde Kaag uit naar Rutte.

Maar na het Afghanistan-debat is in elk geval het humeur van Rutte enorm opgeknapt. Hij ziet het wel zitten, die samenwerking tussen de twee. Op een vraag van het Kamerlid Omtzigt of Rutte en Kaag elkaar nog vertrouwen, antwoordde hij afgelopen nacht: ‘Ik heb goed met haar samengewerkt en dat waardeer ik zeer!’ Kaag keek hem half glimlachend aan.

De politieke verhoudingen wijzigen wel. Niet per se ten nadele van Kaag. Het was lastig voor haar geweest als ze was aangebleven. Dan had ze Rutte niet langer kunnen verwijten dat hij onderdeel is van de ‘oude bestuurscultuur’. Dat zij een conclusie verbindt aan haar falend beleid oogst waardering bij in elk geval sommige D66’ers. Ze redt haar reputatie er ten dele mee.

Bijleveld

Elders op het Binnenhof ontvouwt zich een ander probleem. Nu Kaag is afgetreden, kan Bijleveld dan aanblijven? De motie was vooral streng over de minister van Defensie, tegen wier taaie obstructie de Kamer zich al maandenlang verzet. ‘De minister van Defensie heeft meerdere moties van deze Kamer getraineerd, selectief vergeten en ronduit niet uitgevoerd. Dat is een politieke doodzonde.’

Dit oordeel van PvdA’er Piri werd in voorgaande debatten met Bijleveld door velen in de Kamer gedeeld. Vanuit de coalitie werd Bijleveld herhaaldelijk onder vuur genomen door Salima Belhaj (D66), Jeroen van Wijngaarden (VVD) en Derk Bosman (CDA). Maar in het debat woensdag was bij deze coalitiepartijen de toon een stuk rustiger.

Meer over