Bellen metformatiewatcher Avinash Bhikhie

‘Kaag en Hoekstra willen Rutte opvolgen, dat geeft een heel andere formatie’

Vanaf vandaag formeren de leiders van VVD, D66, CDA en ChristenUnie drie dagen lang op landgoed De Zwaluwenberg in Hilversum. In welke fase zijn we aanbeland? ‘Zolang je niks hoort, gaat het goed’, zegt onze formatiewatcher Avinash Bhikhie.

V.l.n.r. Wopke Hoekstra, Sigrid Kaag, Mark Rutte en Johan Remkes bij de formatiebesprekingen op De Zwaluwenberg afgelopen september. Beeld ANP
V.l.n.r. Wopke Hoekstra, Sigrid Kaag, Mark Rutte en Johan Remkes bij de formatiebesprekingen op De Zwaluwenberg afgelopen september.Beeld ANP

Waarom sluiten Rutte, Kaag, Hoekstra en Segers zich nu drie dagen op op een landgoed?

‘Ze hebben dat in september ook gedaan en informateur Koolmees zei in een persconferentie van plan te zijn dit vaker te gaan doen. Kennelijk geeft het een soort nieuwe energie om lange tijd op één plek te zitten. Misschien heeft het ook te maken met het Logement op het Plein waar nu geformeerd wordt. Je hoort wel vaker dat de staat van onze historische gebouwen niet zo best is.’

Wat gaan ze drie dagen lang dan doen?

‘Ik neem aan dat er niet alleen geformeerd en over de inhoud gesproken wordt. Een succesvolle formatie hangt ook samen met een goede onderlinge verhouding. Dat hoor je ook wel over de formatie van Rutte III, vier jaar geleden. Dat was de langste ooit, we zijn op weg dat record te verbreken. Vier jaar geleden werd een kantelpunt bereikt waarop er genoeg onderling vertrouwen was om er samen uit te komen. Daar gingen ook heel veel gesprekken aan vooraf, want toen was er veel gebeurd tussen Segers van de ChristenUnie en Pechtold van D66.

‘En ook nu is er natuurlijk veel voorgevallen. De motie van afkeuring voor Rutte, de aanval van Kaag op Rutte, we hoeven het niet allemaal te herkauwen. Dus er zal nu ook ontzettend veel nodig zijn.’

De afgelopen weken bleef het nogal stil rondom de formatie, hoe kan dat?

‘Dit is de bekende stilte in de formatie, die komt elke formatie terug en dat betekent dat er echt geformeerd wordt. In die beginfase kwam er veel informatie naar buiten, omdat veel partijen hun verhaal wilden doen. Dit is de inhoudelijke fase waarin onderhandeld wordt en het hoort bij de Nederlandse politieke cultuur dat er dan radiostilte is.

‘Je moet het eens worden en daar hoort bij dat je op moeilijke momenten moet laten zien te willen bewegen. Maar dat ga je niet aan de buitenwereld bekend maken, want je wilt er nog iets voor terug. Stel bijvoorbeeld dat CDA en VVD op het thema stikstof iets hebben prijsgegeven, maar nog niet aan het thema migratie zijn toegekomen, dan zul je niks horen. Omdat nog niet te zeggen is wat er binnen is gesleept.

‘Zolang je niks hoort, betekent dat dat de gesprekken goed gaan. Er wordt nu krampachtig gedaan. Zelfs als je vraagt naar de volgorde waarin de onderwerpen worden besproken, wordt daar niets over gezegd. Want ook dát is inhoud.

‘Je zou kunnen zeggen: begin nou met heikele onderwerpen, zoals medisch ethische kwesties. Maar er valt ook iets voor te zeggen om juist eerst grote sociale onderwerpen, waar meer overeenstemming over is, eerst te behandelen. Dan worden partijen zo diep in de formatie getrokken dat ze het niet meer op medisch ethische kwesties laten klappen. Zo ging het vier jaar geleden.’

Hoe is de sfeer onderling nu?

‘Een groot deel van de gesprekken wordt gevoerd door de secondanten. We hadden vorige week een profiel van Sophie Hermans in de krant en daar kwam uit naar voren dat zij, als voormalig rechterhand van Rutte, namens hem de onderhandelingen voert. Een van de redenen daarvoor is dat de onderlinge relaties tussen de partijleiders niet zo goed zijn. Daar moet wel aan gewerkt worden.

‘Nu voeren Hermans van VVD, Jetten van D66, Heerma van CDA en Schouten van ChristenUnie de gesprekken. Dan wordt gezegd dat Rutte en Hoekstra het zo druk hebben, omdat ze minister zijn. Vier jaar geleden deed Zijlstra de gesprekken namens de VVD, maar bleven de andere drie partijleiders wel aan tafel. Dat heeft er echt mee te maken dat de onderhandelingen met Hermans en Jetten deze zomer zo plezierig zijn verlopen en ze dat nu door willen zetten.

‘Die slechte verhoudingen komen deels ook doordat Kaag en Hoekstra erop uit zijn om Rutte op te volgen. Dat geeft een heel andere formatie dan een waarin oplossingen worden gezocht op de inhoud. Vier jaar geleden gingen Pechtold en Buma de formatie in terwijl ze al wisten dat ze afscheid gingen nemen. Kaag en Hoekstra willen Rutte bij de volgende verkiezingen opvolgen. Ze zijn niet per se verkozen om Rutte aan een nieuw kabinet te helpen. Ze zijn zeker bezig met de volgende Kamerverkiezingen.’

‘En dan is daar ook nog het nieuws over het voornemen van het CDA om bij de verkiezingscampagne een harde campagne tegen Rutte te voeren. Hoekstra zal volhouden dat hij van niets weet, maar het zal de sfeer niet ten goede komen.’

Wat denk je, hebben we voor Kerst een kabinet?

‘De deadlinevraag. Dat is een vervelende vraag die je mij nu stelt, maar het is ook de vervelende vraag die ik aan de betrokkenen stel. Er wordt wel rekening gehouden met een kabinet voor Kerst en misschien zelfs nog wel voor eind november.’

En hoe groot acht je de kans dat het nog klapt?

‘Op thema’s als stikstof en klimaat kan het wel mislopen, VVD en CDA kunnen daar niet zomaar op de rem gaan staan. D66 en ChristenUnie zeggen allebei dat op medisch ethische kwesties wel echt onderhandeld moet worden. Iedereen heeft na zo’n lange aanloop misschien het idee dat deze vier partijen het kabinet gaan vormen, maar er moet eerst wel echt onderhandeld worden.

‘Aan de andere kant begint de tijd wel echt te tikken. Er komen begrotingsonderhandelingen aan met tijdelijke ministers die daar helemaal niet horen en niet goed zijn ingelezen. Er zijn enorme opgaven die schreeuwen om een aanpak.’

Meer over