Nieuws

Kaag-effect geeft D66 vleugels: 24 zetels, evenaring record Van Mierlo

Half februari werd Sigrid Kaag nog afgeschreven als de leider die D66 een overwinning moest bezorgen in deze verkiezingen. Een maand later is alles anders. Met dank aan diezelfde Kaag.

D66-lijsttrekker Sigrid Kaag viert de uitslag van de eerste exitpoll. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
D66-lijsttrekker Sigrid Kaag viert de uitslag van de eerste exitpoll.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

‘Waar blijft het Kaag-effect?’, vraagt RTL Nieuws zich op 13 februari hardop af. D66 lanceert zijn vrouwelijke lijsttrekker in de zomer vol zelfvertrouwen als premierskandidaat, maar ze lijkt de hooggespannen verwachtingen niet waar te maken. De sociaal-liberalen stagneren op dat moment al twee maanden op 14 zetels in de Peilingwijzer, vijf minder dan het aantal Kamerzetels dat D66 nu bezet. Onder de kop ‘de bedroevende verkiezingscampagne van Sigrid Kaag’ preludeert ook Elsevier-columnist Gerry van der List drie dagen later op een electoraal echec voor de minister van Buitenlandse Handel.

Te vroeg gesmaald. Van der List heeft zijn voorbarige grafschrift nog niet afgescheiden of D66 begint te stijgen in de kiezersgunst. Op verkiezingsavond kan lijsttrekker Kaag met een paar getrouwen een feestje bouwen op het Haagse partijkantoor. Volgens de exitpoll is D66 niet als verliezer uit de stembus gekomen, maar als een van de grote winnaars. Aan de vooravond van de verkiezingen voorspelden de peilingen gemiddeld 18 zetels voor D66. Het worden er circa 24.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie

Het alternatief

In een tijd van crisis, waarin kiezers sterk leiderschap belangrijk vinden, heeft de Kaag-campagne de voorvrouw slim in de markt gezet als hét alternatief voor premier Mark Rutte. In die strategie is de partij wonderwel geslaagd. Uit een recent kiezersonderzoek van EenVandaag bleek al dat kiezers de D66-politica van alle lijsttrekkers het meest geschikt vinden voor het premierschap, op Rutte na.

Eind januari moest Kaag in dit opzicht Wopke Hoekstra nog voor zich dulden. De CDA-leider verliest in de campagneweken echter terrein door onwennige, stijve tv-optredens. D66 en Kaag hebben daarnaast geprofiteerd van de zwakte van de concurrenten op links, Jesse Klaver (GroenLinks) en Lilianne Ploumen (PvdA). Klaver komt tamelijk vlak en geforceerd over in verkiezingsdebatten. Ploumen staat (net als Hoekstra) bij voorbaat op achterstand, omdat ze in een laat stadium moest invallen als partijleider.

Luchtkasteel

Kaag die zich ontpopt tot dé concurrent van de onverwoestbare Mark Rutte; het leek in eerste instantie een luchtkasteel-in-aanbouw. Als Kaag op 21 juni bij Jinek aankondigt partijleider te willen worden, zegt ze er meteen bij het premierschap te ambiëren. Hoongelach is haar deel. De kandidaat-lijsttrekker heeft het kennelijk hoog in de bol, want D66 scoort op dat moment slechts 12 zetels in de peilingen. D66’ers lopen weg met Kaag, maar buiten eigen kring ontmoet haar kandidatuur veel scepsis.

Critici schilderen haar af als een elitaire, wereldvreemde buitenstaander die Nederland amper kent. Ze heeft lang in het buitenland gewoond en keert pas in 2017 terug om minister te worden. Om zichzelf een toegankelijker imago te verschaffen, legt ze werkbezoeken af op gymschoenen en praat ze over de ‘eenvoudige huurflat’ van haar ouders. Maar haar deftige manier van spreken verraadt dat ze geen kind van de gestampte pot is. Collega’s uit het kabinet lekken - uiteraard anoniem - naar de pers dat ze in de ministerraad nauwelijks van zich liet horen. Anderen roddelen dat ze daar juist veel te veel praatjes had.

Dat laatste wordt vrouwelijke politici al snel verweten, reageert Kaag. Ze benoemt openlijk het seksisme waarvan ze als vrouwelijke partijleider het mikpunt is. Kaag hekelt in interviews de golf van vrouwenhaat die haar op Twitter ten beurt valt. Ze lijkt veel sympathie te winnen door dit maatschappelijke probleem openlijk aan de kaak te stellen. De meeste vrouwen ondergaan zulk seksisme lijdzaam; Kaag niet. Dit versterkt mogelijk haar leidersprofiel: hier is een vrouw die zich niet laat intimideren door een stel hatelijke mannen.

Nieuw leiderschap

De D66-leider heeft het voortdurend over ‘nieuw leiderschap’, het - nogal abstracte - thema van haar campagne. Ze geeft subtiel af op het tienjarig premierschap van Mark Rutte door te poneren dat premiers na twee kabinetten zouden moeten opstappen. Ze kwalificeert Rutte als een ‘routinier’ die ‘achter de troepen aanloopt’ en zich bedient van ‘kunstjes’ om maar aan de macht te blijven. Met die boodschap weet ze zich succesvol te profileren als de leider van progressief Nederland.

Kaag spiegelt zich publiekelijk aan krachtige vrouwelijke leiders als bondskanselier Angela Merkel en de Nieuw-Zeelandse premier Jacinda Ardern. Ze zegt dat een goede leider duidelijke keuzes moet maken, in plaats van compromissen te sluiten die geen echte oplossingen bieden. Hoe ze dat ideaal na de verkiezingen wil realiseren in een coalitieregering met de VVD, blijft onduidelijk. Dat is van later zorg: zolang de kiezers haar maar als het beste alternatief voor Rutte zien. Door in het midden te laten of ze over links of over rechts wil regeren, houdt ze D66 aantrekkelijk voor overstappers van zowel PvdA en GroenLinks als van CDA en VVD.

Sterke debater

Wat haar campagne zeker heeft geholpen, is dat Kaag een onverwacht sterke debater blijkt te zijn. Het was vooraf een van de onzekerheden rond haar lijsttrekkerschap: zou ze overeind blijven in directe confrontaties met andere partijleiders? Als minister van Buitenlandse Handel voerde ze maar weinig Kamerdebatten. Ze heeft veel kiezers in dit opzicht waarschijnlijk positief verrast.

D66 heeft net als de VVD een campagne gevoerd die hoofdzakelijk om de persoon van de leider draait. Dat juist deze twee campagnes het meest succesvol blijken, is wellicht veelzeggend.