Analyse

Junta Myanmar zoekt uitweg uit zelfgecreëerde crisis

Demonstranten tegen de militaire coup in Yangon, de grootste stad van Myanmar. De protestbeweging wil de coupplegers van elke legitimiteit en steun beroven. Beeld Getty Images
Demonstranten tegen de militaire coup in Yangon, de grootste stad van Myanmar. De protestbeweging wil de coupplegers van elke legitimiteit en steun beroven.Beeld Getty Images

Terwijl demonstranten in Myanmar in groten getale de straat opgaan, tracht de nieuwe militaire junta een uitweg te vinden uit de zelfgecreëerde crisis. Dinsdag begonnen de generaals in het geheim met een schijnproces tegen de afgezette regeringsleider Aung San Suu Kyi. Een analyse in vijf stellingen.

1 Het leger wil Suu Kyi buitenspel zetten

Eigenlijk zou Aung San Suu Kyi, de afgezette regeringsleider van Myanmar, woensdag voor de rechter komen. Maar dinsdag bleek de militaire junta onder leiding van generaal Min Aung Hlaing het proces al in het geheim te zijn begonnen. Zelfs Suu Kyi’s advocaat wist van niets. Ze kan zes jaar krijgen vanwege het illegaal importeren van walkietalkies en het ‘overtreden van de wet op noodsituaties bij natuurrampen’, vermoedelijk het overtreden van coronaregels. Het lijkt een klassiek schijnproces (ook president Win Myint staat terecht, veel andere leden van de Nationale Liga voor Democratie zitten vast), maar volgens de junta handhaaft zij slechts de wet.

2 De junta probeert de onrust te bezweren

De politieke crisis duurt al twee weken. Begin deze maand zette het leger de gekozen NLD-regering van Suu Kyi af vanwege zogenaamde stembusfraude bij de verkiezingen in november, riep voor een jaar de noodtoestand uit en pakte honderden politieke tegenstanders op. Massaprotesten worden hardhandig ingedamd, zij het (anders dan in 1988 en 2007) tot nu toe alleen met waterkanonnen en rubberkogels. Dinsdag verklaarde de junta in zijn eerste persconferentie echter dat hun coup geen coup was, dat Suu Kyi niet gevangenzit (ze wordt voor haar eigen veiligheid ‘beschermd’) en dat alleen de activisten zich aan geweld bezondigen. Ook beloofde de junta dat het leger de macht na nieuwe verkiezingen weer netjes zal overdragen (al werd niet gezegd wanneer).

Alles wijst erop dat de militaire junta vooral probeert de onrust te bezweren. Het is daarnaast niet uitgesloten dat de generaals geloven dat zij in hun recht staan. Zij zien zich als hoeders van de in 2008 opgestelde grondwet, die bedoeld was om de voorzichtige democratisering na decennia van militaire dictatuur zoveel mogelijk in te perken (door 25 procent van de parlementszetels voor militairen te reserveren). De enorme zege van de NLD en de nederlaag van de aan het leger gelieerde USDP in november moesten in hun ogen wel aan fraude te wijten zijn. Volgens analisten streeft de junta naar een geleide democratie als in Thailand, waar het leger in 2014 via een coup, een nieuwe grondwet en een nieuw kiesstelsel een democratische volkspartij buitenspel zette.

3 De militairen genieten ook veel steun

Hoewel de beelden uit Myanmar wijzen op een massale volksbeweging tegen de coup, steunt een aanzienlijke minderheid van de grootste bevolkingsgroep, de Birmezen of Bamar, het leger. De Tatmadaw is vanouds de beschermer van de eenheid van de Birmese natie, die bestaat uit een Birmees kernland met een ring van etnische minderheden eromheen. Die voeren soms al een halve eeuw een guerrillastrijd tegen de centrale staat, die zonder dat leger allang uiteen zou zijn gevallen. Vooral daarom geniet het leger nog altijd veel steun, vooral onder nationalistische Bamar. De ambivalentie tegenover het leger is er ook bij Suu Kyi, dochter van generaal en nationale held Aung San, die decennia door het leger in huisarrest werd gehouden maar het toch verdedigde tegen internationale aanklachten over de vervolging van de islamitische Rohingya-minderheid.

4 De protestbeweging is verdeeld

De protestbeweging ontbeert centrale leiding, maar heeft wel een paar heldere eisen: laat Suu Kyi en de haren vrij en herstel de gekozen NLD-regering die in november zo overtuigend won. Dit willen de demonstranten bereiken met een strategie van demonstraties en stakingen vooral bij bedrijven waarin de generaals belangen hebben, zoals kopermijnen en telecomproviders. De demonstranten rekenen ook op acties van cruciale beroepsgroepen zoals artsen, leraren, juristen en ambtenaren. Doel is het land lamleggen en de coupplegers beroven van elke legitimiteit en steun. De grote angst van het leger is dat ook politieagenten en soldaten de kant van het verzet kiezen.

Toch is de protestbeweging allerminst verenigd. Veel leden van etnische minderheden zoals de Mon, de Kachin en de Karen willen een veel radicalere koers. Ze willen de door de militairen opgestelde grondwet van 2008 schrappen en een federale staat opzetten die hen meer autonomie biedt. Ze hebben geen vertrouwen in de junta, maar evenmin in de NLD-regering van Suu Kyi, die haar belofte van vijf jaar geleden voor ruimere autonomie nooit inloste. Veel etnische minderheden zien de huidige krachtmeting dan ook vooral als een strijd tussen het Bamar-leger en de Bamar-oppositie. Enkele etnische partijen sloten zich al bij de junta aan.

5 De uitkomst is onvoorspelbaar

De militairen spelen hoog spel. Als ze doen wat ze beloven, en over een jaar vrije verkiezingen houden, zal hun USDP zeker compleet worden weggevaagd. Bovendien zal de NLD zich daarna veel minder coöperatief opstellen dan afgelopen tien jaar. Als ze de macht niet meer uit handen geven, in elk geval tot de 75-jarige Suu Kyi en haar NLD-generatie uit beeld zijn, wacht Myanmar een nieuwe lange periode van dictatuur. In de tussentijd bestaat het reële gevaar dat de generaals alsnog besluiten de massaprotesten in een bloedbad te smoren.

De internationale gemeenschap staat bij dit alles tamelijk machteloos, al waarschuwde de VN dinsdag voor ‘zeer ernstige consequenties’ als de junta niet inbindt. De VS kondigden al sancties af tegen de generaals, en de EU wil dat komende week doen (waarbij gewone burgers moeten worden ontzien), maar een krachtige veroordeling van de coup mislukte vorige week door verzet van Rusland en China. Landen als India, Japan en Zuid-Korea hebben bovendien grote belangen in Myanmar, en willen het land niet in de handen van China drijven.

Meer over