Junks en zakenlui onder één dak

Daklozen horen ín de stad, vindt architect Olaf Gerson. Daarom maakte hij een nieuwbouwplan voor het gebied rond de Pauluskerk in Rotterdam....

Door Anne van Driel

Ze piesen in je bloemenbak, laten naalden achter op je deurmat. Ze liggen in katzwijm tegen je etalage aan, en het ergste: ze jagen toekomstige bruidjes de schrik op het lijf. Wilma Knoops van Julia International kan er kort over zijn: sinds twaalf jaar grenst haar bruidsmodeboetiek nu aan de Pauluskerk, de roemruchte opvang voor dak- en thuislozen van dominee Hans Visser, in het centrum van Rotterdam. En na twaalf jaar kan ze wel concluderen: 'Buidsmode en junks, dat zijn twee werelden die absoluut niet samengaan.'

Nee, populair zal architect Olaf Gerson (35) zich er niet meteen mee maken, met zijn plan voor een nieuwe Pauluskerk. Niet bij omwonenden. En niet bij stadsbestuurders, die - zeker sinds Leefbaar Rotterdam aan het roer staat - de lastposten van de Mauritskade liever nog vandaag dan morgen zien verdwijnen naar de randen van de stad.

Een ondankbare klus, sowieso. Want wat voor eer valt er nu voor een architect aan daklozen te behalen? Een afgesloten ruimte waar een bed in past, veel meer hoef je er niet van te maken. 'Architectuur voor daklozen', erkent Gerson, 'is feitelijk een contradictio in terminis.' Toch studeerde hij er onlangs mee af aan de Technische Universiteit in Delft. Tot enthousiasme van zijn professoren, die (bij hoge uitzondering) er een tien voor gaven.

Gerson maakte een fictief nieuwbouwplan voor het gebied rond de Pauluskerk - dusdanig ontworpen dat omwonenden volgens hem de opvang van daklozen in de binnenstad zullen accepteren. Een nieuwbouwplan bovendien, waarin zwervers, junkies, alcoholisten of uitgeprocedeerde asielzoekers onder één dak leven met 'de nieuwe groep ontheemden': zakenlieden die vanuit het buitenland voor een aantal maanden in Rotterdam worden gedetacheerd.

Sterker: de daklozenopvang zal door die zakenlieden worden gefinancierd.

Dát is de uitdaging, zegt Gerson. 'Architectuur draait niet alleen om esthetiek. Architectuur is ook: politiek.'

Op een steenworp afstand van station Rotterdam Centraal, wijst Gerson; ingeklemd tussen de Westersingel en het nieuwe Schouwburgplein staat de Pauluskerk, al sinds de jaren vijftig. Midden in het centrum, midden in de looproute - daar scholen de daklozen samen, wachtend op een slaapplek, een kopje koffie of een plek in de gebruikersruimte. En precies daar, vindt Gerson, moet ook de nieuwe Pauluskerk komen te staan.

Uit idealisme, zegt hij, 'je moet daklozen niet buiten de maatschappij plaatsen'. Maar vooral ook uit praktische overwegingen. Want in woonwijken, waar de politiek de opvanghuizen naartoe wil verplaatsen, weet Gerson uit ervaring, veroorzaken daklozen veel meer overlast. 'Daklozen hóren bij een stad, daar ligt hun broodwinning, of die nu bestaat uit bedelen, vuilnisbakken leegeten of stelen.

'De vraag is alleen: hoe ontwerp je een onderkomen dat zo irritatieloos mogelijk is?'

Een groot bouwblok, bedacht Gerson. Een donkere, boven de glazen plint zwevende 'multiplex' van dertien verdiepingen hoog en 145 meter lang, waarvan de Pauluskerk met haar daklozenopvang slechts een van de gebruikers is. Gerson kwam in 2001 op het idee, toen bekend werd dat de drie 'buren' aan de Mauritskade - zowel het Holiday Inn hotel, de Calypso-bioscoop als de Pauluskerk - nieuwbouw wilden plegen.

Drie losse gebouwtjes zijn daarvoor ontworpen. En die leveren, te midden van de massieve, hoge panden die de Mauritskade omringen, maar een rommelig aanzien op. De stedebouwkundige situatie vráágt om een monolitisch bouwblok, vindt Gerson. 'En dat is voor de Pauluskerk een uitgelezen kans. Een los gebouw, architectonisch herkenbaar als daklozenopvang, leidt gegarandeerd tot protesten van buurtbewoners. Kwestie van psychologisch effect: maak de opvang een onherkenbaar deel van een groter geheel, en je zult zien, dan valt het met het protest wel mee.'

En dus wordt Gersons zwarte doos - een poortgebouw dat toegang verschaft tot het Schouwburgplein - aan de linkerkant ingenomen door het Holiday Inn hotel. In een groot atrium zweeft daarnaast de Calypso-bioscoop, aan alle kanten omgeven door winkels. De Pauluskerk grenst aan een openbaar plein op de negende verdieping, en zetelt in een glazen kubus die koninklijk uitzicht biedt op het Schouwburgplein. En de daklozenopvang? Die bevindt zich linksonder. Afgeschermd van de straat door een tuin en diepe opgang, en omgeven door een politiekantoor en voorzieningen als het Riagg en het GAK.

Gerson: 'Hier is plek voor de ''herkenbare daklozen'', de zwervers en de junks. Maar dat is slechts 10 procent van het totale daklozenbestand. Zo'n 70 procent, blijkt uit onderzoek, bestaat uit mensen die dakloos beginnen te worden. Uit mensen die hun baan zijn kwijtgeraakt, net alcoholist zijn, uit hun woning worden gezet en zich vervolgens laten uitbuiten in schimmige hotelletjes.'

Voor die groep bouwde Gerson bovenop de daklozenopvang een Low Budget Hotel, die de helft van het rechterbouwdeel inneemt. In de andere helft plaatste Gerson een High Budget Hotel voor zakenlui, die te kort in Rotterdam verblijven om een appartement te huren, maar net te lang om in een onpersoonlijk hotel te verblijven. Het High Budget Hotel - van gemakken als kinderopvang en personal shoppers voorzien - is gescheiden van het Low Budget Hotel. Door een glazen wand.

Gerson: 'Dat is de idealist in mij, die de mensheid ook een beetje wil opvoeden. Het lijkt me fantastisch als zo'n yup op de lift staat te wachten en door de glazen wand iets ziet shuffelen met een plastic zak. Aan de andere kant is het ook puur zakelijk: de Pauluskerk moet de opvang voor daklozen wel zelf zien te bekostigen. En volgens mij verkoopt het. Ik zie opdracht al voor me waar reclamejongens mee aan de slag gaan: ''Kom hier niet alleen slapen, maar koop ook je geweten af.'''

Dominee Visser van de Pauluskerk ziet het wel zitten. 'Het is natuurlijk een droombeeld, een fictief plan dat Gerson heeft geschetst, maar niet ontbloot van werkelijkheid. Als ik zou mogen kiezen tussen zijn plan en het nieuwbouwplan dat er nu ligt, dan zou ik het zijne kiezen.' En ook Wilma Knoops van bruidsmodezaak Julia lijkt het 'geen onaardig' plan. 'Al zal het nooit de hele overlast van daklozen kunnen oplossen. Maar ja, daarvoor woon je ook in een grote stad.'

Maar hoe 'politiek' ook, zegt Gerson, zijn project zal nooit worden gerealiseerd, daarvoor moet er te veel van de bestaande plannen wijken. Gerson: 'Ik hoop alleen wel dat bij politici en stedebouwkundigen het besef doordringt dat daklozen ín de stad horen, en dus een factor moeten zijn bij de planning van stedebouw.'

Meer over