'Juliana was van vorsten de beste actrice'

Het beeld van de 'moeder des vaderlands' die het volk op de fiets tegemoet trad en door iedereen in Nederland als 'zo gewoon' werd ervaren, klopt niet helemaal, zegt de schrijfster van een biografie over Juliana....

Magdaleen van Herk publiceerde in 1980 samen met haar tante, de historica M.G. Schenk, het boek Juliana, vorstin naast de rode loper, een biografie van de in hetzelfde jaar afgetreden vorstin. Het boek kon onder monarchisten niet op grote instemming rekenen. Het beeld dat de schrijfsters van Juliana schetsten, kwam te weinig overeen met wat 'het volk' van de 'Moeder des Vaderlands' vond: dat kwam de auteurs zelfs op doodsbedreigingen te staan.

Die nare ervaringen hebben Van Herk Schenk overleed in 1991 overigens niet op andere gedachten gebracht. Nog steeds houdt zij er een afwijkende kijk op de 'oude koningin' op na. Als het aan haar had gelegen, was in de biografie opmerkelijk genoeg de enige serieus te nemen levensbeschrijving die tot dusver over Juliana verscheen nog veel duidelijker naar voren gekomen dat het gevestigde beeld van Juliana niet deugt. 'Maar mijn tante hield bepaalde zaken uit het boek.'

Van Herk onderschat de rol van Juliana niet: 'Natuurlijk heeft zij de monarchie veranderd. Maar die verandering was al heel goed voorbereid door haar moeder en grootmoeder.' Die waren al begonnen met de modernisering, grootmoeder Emma bijvoorbeeld door de voertaal aan het hof, Frans, te vervangen door Nederlands. Het model van het staatshoofd als 'de moeder van het gezin het vaderland' werd vervolgens ontwikkeld door Wilhelmina. Van Herk: 'Juliana hoefde alleen maar in te stappen.' Maar dat deed ze dan ook briljant. 'Juliana is van alle vorsten die we hebben gehad de beste actrice geweest.'

In de ogen van Van Herk zette Juliana een moderne monarch neer, die een mooie brug sloeg tussen hof en straat en die Nederland in het buitenland bekendmaakte als de 'fietsmonarchie'. Juliana was zo heerlijk gewoon: 'Ze gaf het volk de koningin die het wilde.' Maar, zegt Van Herk, buiten de schijnwerpers was Juliana een vrouw die zich zeer bewust was van haar verheven positie.

Van Herk: 'Het zou ook absurd zijn te denken dat je de rol die zij had, kunt vervullen zonder meerdere gezichten te hebben.' Overigens leed Juliana volgens Van Herk niet onder haar dubbelrol. 'Zij vond het leuk. Ze was als koningin volkomen in haar element.'

Haar minder 'volkse' kant bleek uit haar opvatting dat een scherpe scheiding tussen Koninklijk Huis en Nederlands volk uiteindelijk cruciaal was voor het voortbestaan van de monarchie. Een te vergaande toenadering zou het koningschap van zijn mythische kracht beroven en nutteloos maken. Die visie kwam naar voren in een opmerking van Juliana na het huwelijk van haar dochter Margriet met de 'burgerman' Pieter van Vollenhoven. Tegen haar vriendin, het destijds bekende CHU-Kamerlid freule Wttewaal van Stoetwegen, zei Juliana dat 'het niet de bedoeling is dat het hele Nederlandse volk vermaagschapt met Soestdijk'. Van Herk: 'Mijn tante kreeg dat hoogstpersoonlijkte horen van de freule. Het mocht wat Juliana betreft bij burgerprins blijven.'

De oude vorstin had volgens Van Herk een leven lang last van een zeker minderwaardigheidscomplex. 'Wie zo'n jeugd heeft gehad, zulke ouders en zulke conflicten heeft meegemaakt, is voorbestemd om als volwassene een onzeker mens te worden.' De onzekerheid manifesteerde zich, zegt Van Herk, in haar grote bei¿nvloedbaarheid, zoals bijvoorbeeld bleek tijdens de Greet Hofmansaffaire in de jaren vijftig. Ook Juliana's hang naar 'absurde vormen van mystiek' zijn volgens Van Herk te verklaren uit haar onzekere jeugd.

Tegenover die onzekerheid stonden koppigheid en standvastigheid. 'Ze wist natuurlijk goed hoe populair ze was, ook ten tijde van de Greet Hofmans-zaak. Ze wist dat er heel wat zou gebeuren als ze aan de kant zou worden geschoven.' Haar karakter bleek ook uit de wijze van omgang met bezoekende ministers. Van Herk: 'Ze was iemand die tegen ministers zei: i¿k ben de koningin.' Terwijl het gevestigde beeld juist andersom is Juliana de zachtmoedige en volgzame monarch, Beatrix de naar invloed strevende staatsmanager is volgens Van Herk juist Beatrix zich, veel meer dan haar moeder, 'bewust van d grenzen die de democratie aan haar optreden stelt'.

Dat Juliana populairder was dan haar dochter, heeft volgens Van Herk diverse oorzaken. 'Ze was enig kind, het hele land vroeg zich af of er nog een troonopvolger zou komen. Toen die kwam, kreeg je die cultus van 'ons prinsesje'. Daarna had je de spanning of ze zou trouwen, en die ontlaadde zich in het sprookjeshuwelijk met Bernhard. En tot slot was er de oorlog. De prinses met haar vier dochters, ver weg in Canada. Dat was al een sprookje op zich.'

En voorts had Juliana een goed ontwikkeld gevoel voor pr. Dat bleek bijvoorbeeld uit het beeld dat ze graag van zichzelf schetste: een moeder die graag sokken breide en geregeld stofzuigde. Van Herk: 'Dat ging er in het Nederland van de naoorlogse jaren natuurlijk in als Gods woord in een ouderling. Terwijl ze van haar leven vast niet langer dan vijf minuten heeft gestofzuigd.'

Van Herk werkt aan een herziene versie van haar biografie, waarin ze de zaken die in de eerste druk onder tafel bleven wzal openbaren. 'Maar het leven van Juliana zal niettemin voor een belangrijk deel een mysterie blijen. Dat komt mede doordat ze geen dagboek bijhield en weinig brieven schreef. Ze handelde de zaken het liefst per telefoon af.'

Meer over