op het tweede gezichtJohn Cleese

John Cleese laat zien wat er gebeurt als een comedian tot het establishment gaat behoren

Olaf Tempelman legt bekende buitenlanders op de sofa. Deze week: vroeger spéélde John Cleese politiek-incorrecte bullebakken, tegenwoordig is dat zo duidelijk niet meer.

null Beeld Javier Muñoz
Beeld Javier Muñoz

Dat John Cleese nogal wat verschillende kanten heeft, ja zelfs een vat vol tegenstrijdigheden is, wordt al een halve eeuw geconstateerd. Deze illustere komiek boekte óók grote successen als Hollywood-acteur, zelfhulpboekauteur, bedrijfsgoeroe en meer. Fans werden door de jaren heen nog iets anders gewaar: Wat Cleese in bijna al zijn publieke hoedanigheden deed, werkte op de lachspieren. Wat de echte Cleese uitspookte, was minder grappig.

Bijna veertig jaar geleden vond Cleese met zijn therapeut Robin Skynner het genre van het zelfhulpboek praktisch uit. In die boeken leerde de auteur Cleese zijn grilligheden en neuroses hanteren en goede relaties aangaan. De echte Cleese trouwde vervolgens voor de derde keer – met de Amerikaanse Alyce Eichelberger – en verbaasde vriend en vijand met zijn slechtste huwelijk tot dan toe. Intimi doopten de derde Cleese-echtgenote ‘Poison Alyce’. Cleese nam die term over toen hij haar van de Californische rechter bij zijn derde scheiding 20 miljoen dollar moest betalen. De Monty Python-reünie van 2014 was een cadeau voor alle fans, maar zonder Poison Alyce was die er niet gekomen.

Ach, die geldnood. Cleese verdiende decennialang miljoenen met aan de lopende band vervaardigde instructiefilmpjes voor het bedrijfsleven, maar inkomsten had hij nooit genoeg. Of geld te maken heeft met zijn huidige wereldtournee (Mooie titel: The Last Time To See Me Before I Die), is niet bekend, maar er zijn fans die er niet gerust op zijn, want Cleese zit nu in huwelijk nummer vier. Voor Channel 4 neemt Cleese ondertussen de serie Cancel Me op over de excessen van de wokecultuur.

Je kunt betogen dat het hard nodig is die excessen aan de kaak te stellen. Of Cleese daarvoor geschikt is, valt te bezien. Het afgelopen decennium was het vaak lang niet helder of hij een politiek-incorrecte bullebak spéélde of er zelf een was. Een legendarische Cleese-creatie als Basil Fawlty had geen spaan heel gelaten van transgenders aan zijn hotelbalie, maar diens ridiculiteit stond vast. Wat moet je met tweets over ‘trans folks’ die niet zijn verstuurd door Fawlty maar door Cleese zelf?

Cleese zorgde voor beroering met de constatering dat Londen ‘geen Engelse stad meer is’ (‘60 procent stemde remain’, dus tegen de Brexit). Hij kreeg het op Twitter aan de stok met de lhbti-gemeenschap. De beroemdste Cleese-sketch – Monty Pythons ‘Ministery of Silly Walks’ – is aangehaald voor zijn rare politieke stappen. De man die ooit een Liberal Democrat was en evenementen organiseerde voor Amnesty International, kwam uit in het Brexit-kamp.

Al een jaar of twintig buigen Britse publicisten zich over de vraag waarom Cleese vroeger leuker was. Humor is een manier om rigide sociale conventies aan de kaak te stellen, stelde de Franse filosoof Henri Bergson, van wie Cleese al een leven lang adept is. De jonge Cleese noemde humor zijn manier om om te gaan met de schrik die volgt op de ontdekking wat voor soort mensen in deze wereld de dienst uitmaken. Maar een humorist kan zo beroemd worden dat hij zelf de dienst uitmaakt. Dan bestaat het risico dat een machtig establishmentfiguur de marge fileert in plaats van andersom.

Humor vergt, kun je beweren, een speciaal gevoel voor waar in een bepaalde tijd de schoen wringt. Je moet goed tegen de gevolgen van roem en rijkdom bestand zijn om iets van dat gevoel te behouden. Verrassend weinig beroemde komieken waren op hun 70ste beter dan op hun 40ste. John Cleese wordt volgende maand 82.