Johann Sebastian Bach

Wie Bach wil leren kennen, zou allereerst een concert moeten bezoeken. Jos van Veldhoven, artistiek leider van de Nederlandse Bachvereniging raadt een sfeervolle kerk aan, of een intiem kasteelzaaltje....

1. Bach heeft een zwaarmoedig imago, maar zijn muziek is vaak heel swingend. Zelfs in de geestelijke composities zitten allerlei dansen. Het laatste stuk van de Mattheuspassie, Wir setzen uns mit Tränen nieder, gezongen door het koor nadat Christus de kruisdood is gestorven, is uiteraard geen vrolijk nummer. Maar het is wel gecomponeerd in de vorm van een sarabande, een in die tijd bekende dans. Het kan best zijn dat dit dansaspect op een of andere manier doorwerkt in je onderbewustzijn als je de muziek hoort, dat die daarom zo mooi en indrukwekkend is. Echte dansmuziek heeft Bach ook geschreven, zoals de suites voor orkest. De uitvoering van the Amsterdam Baroque Orchestra onder leiding van Ton Koopman is een feest om naar te luisteren.

2. Hoewel hij soms een beest van een man was, vooral tegenover musici als die in zijn ogen slecht presteerden, had Bach een opgeruimd, levenslustig karakter. Hij was verre van een zonderlinge eenzaat die uitsluitend etherische muziek schreef. Hij stond midden in het leven, lief en leed trokken aan hem voorbij. (Zo heeft hij 21 kinderen gekregen, waarvan er nog maar negen in leven waren toen hij zelf stierf.) Hoezeer Johann Sebastian Bach bruiste van energie hoor je bijvoorbeeld in de Brand enburgse Concerten. Reinhard Goebel heeft ze opgenomen met de Musiqua Antiqua Köln. Deze met hun instrument vergroeide musici weten bij uitstek hoe ze die zwart-witte stipjes van bijna drie eeuwen oud tot leven kunnen brengen. Het speelplezier spettert ervan af.

3. Als hij niet had gecomponeerd, zou Bach een goede predikant hebben kunnen zijn: hij had een feilloos gevoel voor tekst. Door altijd precies de juiste melodie en toonsoort te kiezen, wist hij de emoties die in bijvoorbeeld de cantate-teksten worden verwoord, te sublimeren in muziek. En na drie eeuwen zijn die emoties voor ons nog altijd herkenbaar. Laat iedereen die Bach wil leren kennen een cd kopen met vroege cantates, uitgevoerd door het Col legium Vocale Gent onder leiding van Philippe Herreweghe. Bijvoorbeeld Cantate 131, Aus der Tiefe, Herr ruf ich zu dir en Cantate 106, Gottes Zeit ist die allerbeste Zeit, bijgenaamd Actus Tragicus. Omdat hij zo tekstgevoelig was, moet je de woorden van de cantates goed in je opnemen om Bach echt te kunnen begrijpen. Alle teksten zijn op internet te vinden, compleet met uitleg per cantate.

4. Een goede manier om in Bach te komen, is te doen wat hij zelf deed in zijn jeugd: teruggaan naar de 17de eeuw. Componisten als Schutz, Buxtehude, Monteverdi en Vivaldi gebruiken de ingrediënten al die ook in Bachs muziek zitten. En hun werk is soms van dezelfde betoverende schoonheid, alleen veel minder ingewikkeld. Luister maar naar de Musikalische Exequien van Schutz, de Mariavespers van Monteverdi, de cantates van Buxtehude of de concerten van Vivaldi.

5. Als je zou moeten kiezen tussen een concert bezoeken en een cd kopen, zou ik iedereen aanraden om het eerste te doen. In het algemeen gesproken, maar zeker bij Bach. De nabijheid van de musici die zich zijn taal hebben eigengemaakt, helpt enorm om contact te maken met Bach en zijn wereld. Hij behoort net als Strawinsky tot de categorie componisten waarbij je als luisteraar zelf een stapje moet zetten om in de prachtige kamer te komen waar je vervolgens volop van de muziek kunt genieten. Zoek in de concertagenda naar een uitvoering in een sfeervolle kerk, een zaaltje in een kasteel of een andere niet al te grote ruimte, zodat je als het ware de zangers en de blazers kunt horen ademen. Ga voor een klavecimbelconcert of het Vijfde Brandenburgse Concert vooral niet naar de grote zaal van het Concertgebouw, waar het geluid van een klavecimbel niet te onderscheiden is of op z'n best klinkt als een vaag geruis.

6. Ik weet het niet zeker, maar ik heb de indruk dat de meeste mensen van Bach zijn gaan houden door zijn muziek zelf te spelen of te zingen. Bach maakt het muzikanten niet gemakkelijk, maar voor elke beginnende instrumentalist is wel een speelbare compositie of partij te vinden. Voor de Inventionen bijvoorbeeld hoef je geen virtuoos pianist te zijn. Als je een beetje kunt zingen is meedoen met een cantatedienst, zoals ze in veel gemeenten eens in de maand worden gehouden, een goede manier om Bach te 'doen'.

7. De Mattheüspassie heeft een sterke structuur, en Bach laat de luisteraar een reeks opeenvolgende emoties ondergaan die dwingend naar een conclusie leiden, waardoor je dit (ruim drie uur durende) stuk eigenlijk van begin tot eind zou moeten beluisteren. Maar voor iemand die nog niks met Bach heeft, is dat misschien wat te veel gevraagd. Om toch met dit monument kennis te kunnen maken, zijn er natuurlijk de beroemde aria's Erbarme dich of het wat vrolijker Ich will dir mein Herze schenken. De semi-live-opname uit 1997 van de Mattheüs door onze eigen Nederlandse Bachvereniging is dankzij een zeer gelukkige samenloop van omstandigheden erg mooi geworden.

8. In de solosonates, partita's en suites voor viool, cello en traverso (dwarsfluit), hoor je prachtig de worsteling van één speler met zijn instrument. Bach laat een violist of cellist soms vier stemmen tegelijk spelen. De melodie, de harmonie en de beweging, die bij een koor- of orkeststuk over de verschillende partijen zijn verdeeld, zijn bij de solostukken samengebald tot muziek voor een enkel instrument.

9. Prachtig, ook voor beginnende Bachliefhebbers, is het Klavierboekje van Anna Magdalena Bach. Een soort muzikaal familie-album waarin Anna Magdalena, Bachs tweede vrouw, alle muziek verzamelde die haar na aan het hart lag. De allereerste compositie van hun zoontjes, stukken die ze zelf graag zong en speelde of waar ze speciaal van hield. Er zijn een paar mooie opnamen van, zoals die van Tragicomedia onder leiding van Stephen Stubbs.

10. Wie Bach van zijn vrolijkste kant wil leren kennen, luistere naar de wereldlijke cantates. (Het zijn er een stuk of twintig, te herkennen aan een nummer boven de 200.) Ze zijn luchtig en uitbundig, soms zelfs komisch, zoals de Koffiecantate. Veel van deze cantates zijn geschreven voor een feestelijke gelegenheid: een bezoek van een keurvorst, of de inhuldiging van een nieuw gemeentebestuur. Andere werden uitgevoerd in het café waar het studentenmuziekgezelschap van Leipzig onder Bachs leiding repeteerde. René Jacobs heeft er vorig jaar een aantal opgenomen met de Akademie für alte Musik Berlin en het RIAS-Kammerchor.

Meer over