Jij, Inc.

De freelancer die geen vaste baan kan of wil vinden, richt in een ongebruikte slaapkamer gewoon zijn eigen soho in....

DE NETSURFER is de Harley Davidson van het computer-tijdperk. Je ligt achterover, net als Peter Fonda in de film Easy Rider. Voor je ontrolt zich niet de weidse prairie, maar het virtuele landschap van cyberspace.

'Toen we de Netsurfer in huis kregen, dacht ik: dit scoort vooral lekker in de publiciteit. Maar ik heb er al een aantal verkocht. Er is een markt voor', zegt Dick Dankers van de Amsterdamse interieurwinkel The Frozen Fountain. 'De stoel is aantrekkelijk voor mensen die de hele dag achter de computer zitten, bijvoorbeeld om websites te ontwerpen.'

The Frozen Fountain organiseert tot 14 juni een Home Office Show. Het thuiskantoor wordt steeds belangrijker in de meubelbranche. Veel werknemers hebben een kamer als kantoor uitgerust met computer, fax en modem, zodat ze thuis nog wat kunnen overwerken. Anderen zijn thuis een bedrijf begonnen, een 'soho' ofwel small office home office. Soms noodgedwongen, omdat de vaste banen niet voor het oprapen liggen, soms bewust, omdat ze liever onafhankelijk zijn dan voor een grote organisatie werken.

'Toen ik afstudeerde, in de jaren tachtig, wilde bijna iedereen voor een grote bank werken. Nu vinden veel mensen het leuker om zelf een bedrijfje op te zetten', zegt Arend Fock (35), die een faxbedrijf in Amsterdam heeft. Ook hij begon thuis, maar inmiddels is hij daar te groot voor. De yup was de cultuurheld van de jaren tachtig, de master of the universe die het grote kapitaal vertegenwoordigde. De held van de jaren negentig ziet er heel anders uit. Een kleine, onafhankelijke ondernemer, bij voorkeur in een creatief vak als design, mode of nieuwe media.

In de roman Microserfs van de immer trendgevoelige Canadese auteur Douglas Coupland verlaten de hoofdpersonen het veilige bastion van Microsoft. Een collega, Abe, begrijpt het niet. 'Wat? Willen jullie een zekere zaak verlaten? Denken jullie soms dat Microsoft zal krimpen, of zijn jullie gek?'

'Daar gaat het niet om, Abe.'

'Waar gaat het dan wel om?'

'Om één-punt-nul.'

'Wat?'

'Eén-punt-nul. Om de eerste te zijn die iets doet wat cool of nieuw is.'

Liever dan de zoveelste versie van Microsoft-software te ontwikkelen, knutselt de held van het boek in zijn slaapkamer aan zijn eigen briljante vondst.

Een small office home office is 'de minst zorgelijke bedrijfsvorm', zegt Paul Palse (28) van Axion Software. Geen werknemers, nauwelijks overhead-kosten. Zijn eenmansbedrijfje is gevestigd in de logeerkamer van een appartement in de Amsterdamse Pijp. Drie computers, een fax, een printer, twee ISDN-lijnen, dat is zijn kantoor. En natuurlijk een grote verzameling techno-, jungle- en experimentele dance-platen.

Palse is niet zo'n ondernemer die rijk wil worden of een imperium wil stichten. Leven op zijn eigen voorwaarden, dat is het belangrijkste. 'Het is extreem flexibel. Mijn vriendin werkt bij de KLM, dus we kunnen goedkoop vliegen. Als zij vrij heeft en ik heb geen verplichtingen, kunnen we à la minute besluiten om een lang weekend naar Parijs te gaan. Ik hoef alleen mijn mobiele telefoon mee te nemen.'

Palse heeft ook bij Philips en de Rabobank gewerkt. 'Als werknemer heb je wel een beetje inspraak, maar je hebt toch maar weinig directe controle over je werksituatie. Bij de Rabo had ik bijvoorbeeld last van het sick building syndrome. Daar is nauwelijks iets aan te veranderen. Als ik nu ontevreden ben over mij stoel, kan ik er zelf iets aan doen. Ik hoef niet eerst bij een office manager langs, om vervolgens maar af te wachten of het geregeld wordt.'

Hans de Waal (36) uit Bennekom verliet een adviesbureau voor milieu en energie om een eigen adviesbureau voor bodemsanering te beginnen. 'Ik werkte al negen jaar met de zelfde collega's. Het leek me tijd om iets anders te gaan doen en op eigen benen te staan. Ik zag dat er veel grote bodemsaneringsprojecten op stapel stonden, dus ik zag daar goede mogelijkheden.' In de kenniseconomie vergt een eigen bedrijf nauwelijks investeringen. De Waal: 'Een laptop en een pieper, dat was eigenlijk het enige.'

Het small office home office wordt heel groot, zegt Frank Lekanne Deprez van KPMG Knowledge Management. In de volgende eeuw zal de vaste baan voor steeds minder mensen zijn weggelegd. Velen zullen thuis werken en op Internet hun klussen oppikken. We zijn nog sterk geneigd de wereld te bekijken met traditionele begrippen als een vast contract, freelance werk of een eigen bedrijf. In de toekomst zullen allerlei mengvormen ontstaan, voorspelt hij. 'Veel mensen zullen geen arbeidscontract meer afsluiten, maar een convenant. Een consultant kan bijvoorbeeld afspreken dat hij gebruik maakt van de faciliteiten en het netwerk van een groot bedrijf, zonder dat hij in dienst is. Als tegenprestatie doet hij bepaalde projecten', zegt Lekanne Deprez.

De meeste mensen zullen hier niet erg blij mee zijn. In een tijd van flexibilisering en permanente reorganisatie-drang maken steeds meer Nederlanders zich zorgen over hun toekomst, constateerde het Sociaal en Cultureel Planbureau vorig jaar. 'Het is een absolute bedreiging. Maar het hangt ook sterk van je capabilities en competences af', zegt Lekanne Deprez in consultancy-taal. 'Als de nood aan de man komt, moet je voor je zelf kunnen zorgen. Dat moet in je hele mindset zitten.'

Bij KPMG zelf worden de werknemers reeds volop voorbereid op een nieuwe eeuw. Ze moeten aan hun 'employability' werken, zodat het bedrijf zonder al te veel moeite 'afscheid kan nemen'. Lekanne Deprez: 'Iedereen heeft een personal balance score card. Daar wordt ook op aangetekend of je voldoende cursussen volgt om bij te blijven. Als je dat niet doet, wordt dat beschouwd als het negeren van een business opdracht.'

De overgang van een industriële naar een baanloze maatschappij zal pijnlijk zijn, meent de Amerikaanse management consultant William Bridges. 'Wij zijn geprogrammeerd om banen te zien als de natuurlijke bouwstenen van de samenleving en de kern van een stabiel leven', stelt Bridges in Jobshift, een 'carrièregids voor de eenentwintigste eeuw'. Vaste banen bestaan pas op grote schaal sinds de Industriële Revolutie. Ironisch genoeg stuitte de introductie van de baan destijds op grote weerstand. De baan ontwrichtte het traditionele dorpsleven, waar werk en privé-bestaan nauw verweven waren. Kleine boeren verlieten hun geboortegrond om te gaan werken in 'donkere satanische fabrieken', zoals de dichter William Blake ze noemde. Voortaan werd het tempo gedicteerd door de machine, niet meer door de seizoenen of het humeur. Aanvankelijk kostte het dan ook veel moeite om arbeiders discipline bij te brengen. In de achttiende eeuw was 'op tijd komen' voor de meeste mensen een geheel nieuw concept.

Een soortgelijk gevoel van ontwrichting overvalt ons nu, bij het verdwijnen van de baan, meent Bridges. Maar we zijn geen werknemer meer, we zijn het bedrijf 'Jij & Co' dat voortdurend op zoek moet zijn naar nieuwe markten. Toch is het nog maar de vraag of de vaste baan echt in zo'n rap tempo zal verdwijnen, zegt Andries de Grip van het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt in Maastricht. 'Het is ongetwijfeld een trend dat bedrijven steeds meer werk willen flexibiliseren. Toch blijft het aandeel van flexibel werk vrij gering. Van de mensen met een mavo-opleiding heeft 12 procent flexwerk, van de hoger opgeleiden ongeveer 6 procent. Vaak is dat aan het begin van de loopbaan', zegt De Grip. De komende decennia zal het aantal jongeren afnemen, waardoor de macht van werkgevers aan banden wordt gelegd. De Grip: 'Nu al zie je dat bedrijven in sommige sectoren moeilijker aan personeel komen. Daardoor zijn werkgevers weer meer geneigd vaste contracten aan te bieden, ook aan jongeren.'

DE SOHO mag dan trendy zijn, het gros van de mensen heeft weinig zin om als bedrijf door het leven te gaan, zegt De Grip. 'Ik neem wel waar dat jongeren wat positiever staan tegenover freelance-werk. Naar mijn idee heeft dat vooral te maken met de overgang van studentenleven naar arbeidsmarkt. In die fase willen jongeren graag wat vrijheid behouden. Maar wie eenmaal in de fase van gezinsopbouw en hypotheek zit, heeft liever vastigheid.'

Paul Palse: 'Ik ben niet zo bezig met de lange termijn. Ik hecht ook niet zo super aan geld. Kinderen zijn wel het keyword, denk ik. Als je die hebt, wordt alles anders. Maar daar zijn we op dit moment nog helemaal niet mee bezig.'

Hans de Waal: 'Je moet met een bepaalde onzekerheid kunnen leven. Maar als het niet meer lukt, vind ik wel weer een vaste baan. Ik loop nu zo lang in dit circuit mee, dat ik genoeg contacten heb.'

Computerfabrikant Apple begon ooit in een garage. Voor de meeste ondernemers is de soho een tijdelijke zaak, denkt Daan Andriessen van KPMG. De meeste mensen hebben toch de behoefte om werk en privé te scheiden.

'Ik heb nu een goede, grote zolder, maar ik zou liever een kantoor op loopafstand hebben', zegt Hans de Waal. 'Thuis word je zo snel afgeleid. Je moet nog wat spijkers in de muur slaan, of er wordt een kind wakker.'

Palse: 'Ik zit ook wel eens te denken aan een kantoor in de buurt. Het is nu zo gemakkelijk om na het eten weer achter de computer te kruipen. Dat maakt je niet altijd de meest gezellige partner. Bovendien is er het probleem van de representatie. Men is nog niet zo gewend aan het home office. Je kunt moeilijk klanten ontvangen in de logeerkamer.'

Meer over