Analyse

Jihadistische fanaten IS-K hinderen Taliban te groeien in rol van Afghaanse gezagsdragers

In hoeverre bedreigt terreurbeweging IS-K het nieuwe Afghaanse bewind? Al is ze is niet groot, voor angst zaaien volstaat een kleine groep mensen die bereid is tot offers. En IS-K kan bogen op jonge aanwas.

Gewonde Afghanen donderdagavond in Kabul, na de dubbele aanslag bij het vliegveld.  Beeld AP
Gewonde Afghanen donderdagavond in Kabul, na de dubbele aanslag bij het vliegveld.Beeld AP

De dubbele aanslag van Islamitische Staat-Khorasan (IS-K) donderdag in Kabul leidt tot een merkwaardige ommekeer in de positionering van de Taliban. Van aanstichters van angst en geweld zijn ze opeens handhavers van de orde en bestrijders van het terrorisme geworden.

Terwijl de streng-islamitische beweging tot voor zeer kort aanvallen uitvoerde – met bommen en anderszins –tegen overheidsdienaren, Amerikaanse militairen en soms burgers, werd dergelijk geweld nu tegen henzelf gericht. Ruim 70 burgers en 13 Amerikanen kwamen om op het door de Taliban gecontroleerde vliegveld van Kabul. Onder hun strijders vielen 28 doden.

Ook wordt het imago van de Taliban bijgesteld. Tot nu opereerden ze op de uiterst jihadistische flank van het Afghaanse speelveld. Door de aanslagen is duidelijk geworden dat zich náást hen een groepering bevindt die hen in extremisme en bereidheid tot geweld ruimschoots overvleugelt. IS-K bestond al ruim zes jaar, maar zeker in de internationale beeldvorming was de groep niet sterk aanwezig.

Ambities

Het imago van de Taliban was toch al aan het kantelen geraakt door hun eigen recente machtsovername. Hun jihad is nu immers voorbij, althans die tegen wat zij zagen als de Amerikaanse bezetter en de corrupte Afghaanse regering. Buiten Afghanistan hebben zij geen jihadistische ambities. De Taliban zijn niet langer het vreeswekkende en nog altijd tamelijk geheimzinnige opstandelingenleger. Voortaan zijn zij machthebbers en bestuurders, zichtbaar en aanspreekbaar.

Meteen al namen de Taliban opzichtig verantwoordelijkheid als gezagsdragers: ze gaven beschaafde persconferenties, namen Bromsnor-achtige taken over in de stad en overlegden met de VS en andere landen over de ordelijke evacuatie van burgers. De onderhandelingen met de VS eertijds in Doha, in Qatar, waren zo bezien slechts de opmaat van een snelle overgang naar een soort respectabiliteit.

Het beschermen van de burgerbevolking en het bewaken van vrede en stabiliteit in de samenleving is door de loop der dingen aan de baardmannen toevertrouwd. Ondanks alle krassen op hun kerfstok is hun staat van dienst wat dat betreft niet per se slecht. In 1996 maakten ze een eind aan een burgeroorlog, en de afgelopen twee weken lieten sommige burgers vanuit de Afghaanse steden weten zich eindelijk weer eens veilig te voelen op straat.

Maar meteen al dient IS-K zich aan als de grootste bedreiging van de door de Taliban bewaakte openbare orde. De beweging is extreem-salafistisch en ziet zich als onderdeel van de wereldwijde jihad. De aanhang bestaat voor een deel uit mensen die de Taliban de rug hebben toegekeerd omdat die in hun ogen veel te slap zijn en de islam hebben verraden door met de VS te praten. Taliban en IS-K zijn zonder meer concurrenten. Hoe groot is de dreiging?

Wreedheid

Op het eerste gezicht lijkt het erop dat IS-K is verzwakt. Toen de beweging begin 2015 opdook in het oosten van Afghanistan, kreeg ze snel een aantal districten onder controle, met inzet van uitzonderlijke wreedheid. Naderhand doken de extremisten ook in andere delen van het land op.

Met een reeks tegenacties van het Amerikaanse leger en de Afghaanse strijdkrachten (en door verzet van de Taliban) werd IS-K ingetoomd. Leider na leider werd per drone uitgeschakeld. Het aantal strijders daalde van grofweg 3.000 tot 1.200. De territoriale basis in het oosten bestaat niet meer. ‘Ondanks de aanslagen meen ik dat IS-K strategisch onbelangrijk is’, zegt Thomas Ruttig van het Afghanistan Analysts Network (AAN).

Maar, geeft hij toe: voor angst zaaien met terreur is op zich maar een handvol mensen nodig die bereid zijn zich op te offeren. In dat opzicht stelt onderzoeker Borhan Osman een omineuze ontwikkeling vast. IS-K krijgt sinds enkele jaren aanwas uit onverwachte hoek: jonge, hoogopgeleide inwoners van Kabul uit redelijk welgestelde families, verlokt door de beloften van het onbedorven kalifaat.

In interviews met 65 huidige en voormalige leden stelde Osman vast dat de meesten geen Pathanen zijn, de bevolkingsgroep waaruit de Taliban zijn voortgekomen. Bijzonder is dat ook jonge vrouwen toetreden tot de rangen van IS-K. Bij de Taliban is dat ondenkbaar. ‘Ze gingen naar het slagveld in Nangarhar, namen deel aan zeker één aanslag in Kabul, verspreiden de boodschap op het internet en helpen met rekruteren’, schrijft Osman.

Alternatief

Toen de Taliban vanaf 2018 met de VS gingen praten, zag IS-K zijn kans schoon. ‘Terwijl er bijna geen Taliban-aanslagen meer waren in steden, met name Kabul, zag IS-K het als een mogelijkheid zich op te werpen als alternatief voor de Taliban’, aldus Osman.

Er is nog een partij voor wie dit alles een kanteling van het beeld betekent: de Amerikanen. President Joe Biden zei in zijn toespraak van 8 juli dat de VS in Afghanistan hun ‘missie hebben volbracht’, in die zin dat ‘terrorisme niet langer voortspruit uit dat deel van de wereld’.

Sinds de dood donderdag van dertien Amerikaanse militairen en tientallen Afghanen kan Biden dat niet langer met droge ogen beweren. Misschien moet hij eens met de Talibanleiders gaan praten over samenwerking tegen het jihadistisch terrorisme?

PODCAST

Oud-Afghanistan correspondent Natalie Righton vertelt op bloedstollende wijze hoe ze deze week via telefoons en Google Maps tientallen Nederlanders, tolken en hun familie in Kabul naar het vliegveld wist te loodsen. Waarom lukte dat Buitenlandse Zaken zelf niet? Luister de politieke podcast De kamer van Klok met Natalie Righton, Sheila Sitalsing, Pieter Klok, Raoul du Pré en Gijs Groenteman.