'Jezus overkwam hetzelfde'

Hij was de man die Fortuyn ervan overtuigde dat hij moest doorgaan en heeft daarom een tijdlang gedacht: ik heb hem vermoord. Van hem kwam de beroemde zin: 'De kogel kwam van links.' Peter Langendam weet het zeker: 'Met Pim aan het roer hadden we een derde gouden eeuw beleefd.'

Hij was die avond in de Kubus, het hoofdkwartier van de Lijst Pim Fortuyn in Rotterdam. Hard aan het werk, het was nog negen dagen tot de verkiezingen. Ging de telefoon, even over zes. Zijn zoon.

'Pap, er is een aanslag gepleegd op Pim Fortuyn.'

Hij zei alleen maar: 'Jezusmina.'

Peter Langendam, een van de oprichters en voormalig voorzitter van de LPF, zit aan een lange tafel in de vergaderruimte van zijn bedrijf in Eindhoven, ItoM. Dat ontwerpt geavanceerde chips voor de elektronica-industrie. Hij is nu 62, maar de jaren hebben hem niet milder gemaakt. Boosheid en verontwaardiging horen nog altijd bij Peter Langendam. Net als tomeloze energie, grote intelligentie, kwajongensachtige bluf, een voorkeur voor Reviaanse beledigingen en een sardonisch plezier in het sarren van de instituties - vooral linkse.

Die combinatie van eigenschappen maakte hem in die drie krankzinnige maanden in het voorjaar van 2002 een van de drijvende krachten achter de Lijst Pim Fortuyn.

Peter Langendam is de man die na de moord op Fortuyn de woorden 'De kogel kwam van links' muntte.

De geest is nog even rusteloos. Hij tekent schema's van soorten leiderschap op een wit bord aan de wand, stapt moeiteloos over naar Tómas de Torquemada, Spaans groot-inquisiteur uit de 15de eeuw en biechtvader van Isabella van Castilië - hij is namelijk een boek aan het schrijven over Johanna de Waanzinnige. Waarna hij in één moeite door vertelt hoe ze in de internationale telefooncentrale in het hart van Amsterdam de lijn op de intercom zetten als prins Bernhard zijn liefje in Parijs belde - Langendam had later als directeur de verschillende netwerken van de PTT onder zijn hoede en een van de netwerken was dat van Koninklijk Huis.

Dat was lachen.

Langendam: 'Gehoord, van dat symposium dat ze op 6 mei organiseren in Rotterdam? Zit die nar van een broer van Pim ook achter, die Marten. Wat een oen. Wat een ijdeltuit. Een van de financiers van de LPF dacht een tijdje dat Marten het vaandel van zijn broer zou kunnen overnemen. Dus die betaalde zijn pakken. Ging Marten bij Oger pakken kopen van 6.000 euro. Droevig. Echt droevig.'

Peter Langendam, natuurkundige, kunstschilder, schrijver - onder meer van de felrealistische roman Biefstuk, sla. Hij staat op en tekent het principe van het maken van een chip. 'Machtig interessant.' Hij heeft met zijn bedrijf een stuk of achttien processen wegens diefstal van patenten lopen, in Nederland en de VS. 'Doen we in Texas. En waarom in Texas? Omdat ze daar niet van dieven houden. Een paardendief kreeg vroeger de doodstraf.'

Maar goed, dit terzijde. Bij dat onbenullige symposium zullen ze hem dus niet zien.

'Weet je door wie het wordt geopend? Door Aboutaleb, van de PvdA. En dan komt meneer Schnabel, ook van de PvdA. Die biograaf is er ook. Ornstein ja. Zat vroeger bij Vrij Nederland, dus dan weet ik al genoeg. Een symposium over Pim met louter PvdA'ers. Ze zijn gek geworden! De enige aanwezige van de LPF is, toe hoe heet-ie ook maar weer. Joost Eerdmans ja.' Nou, die heeft Peter Langendam ook nooit kunnen betrappen op liberale ideeën of mensreddende inzichten.

Illegaliteit

Nu, tien jaar later, wringen ze zich allemaal in de huid van Pim, zegt hij met een diepe zucht waarin weerzin en minachting zich verenigen. 'Wat is dat toch vreselijk.' Hij vergelijkt het altijd met de illegaliteit tijdens de Tweede Wereldoorlog. 'Toen het oorlog was, waren de meeste Nederlanders tegen de illegaliteit, want daar hadden ze last van. En na de oorlog hadden ze er allemaal in gezeten.' Zo is het met het verzetswerk van Pim ook. Destijds werd hij gehaat en weggehoond, maar nu nemen ze moeiteloos zijn ideeën over. 'Hebben ze opeens ook kritiek op die enorme fusies van scholen en ziekenhuizen. Op onze bestuurlijke organisatie en de bureaucratie. Op die idiote privatiseringsdwang. Zijn ze kritisch over Europa.'

Het gevaar is geweken, zegt Langendam. 'Het hematoom is door het lichaam geabsorbeerd. Nog even en Pim was een PvdA'er.'

Hij was natuurlijk al een cynicus, maar hij is zijn laatste restje vertrouwen in de politiek en politici de afgelopen tien jaar ook kwijtgeraakt.

'Weet je wat trouwens erg is? Mensen die niet al te slim zijn, maar wel koppig.'

Op 11 februari 2002, vier dagen na het interview met de Volkskrant dat Pim Fortuyn de kop kostte als lijsttrekker van Leefbaar Nederland, zit Peter Langendam, samen met de vastgoedondernemer John Dost en de directeur van de Speakers Academy Albert de Booy, in de Rotterdamse stadsvilla van Pim Fortuyn.

Fortuyn twijfelt wat hem nu te doen staat. Hij overweegt de handdoek in de ring te gooien. De Booij en Dost voelen met hem mee. Maar Langendam niet. Die wil dat Pim doorgaat, met een eigen partij. En daarbij gaan de drie mannen hem helpen.

'Je wilt het, je kúnt het en je móet het', zegt hij. Fortuyn kijkt hem aan. 'Ik vrees dat je gelijk hebt', zegt Pim. 'Het móet gewoon.'

Een paar dagen later twijfelt Fortuyn weer, na een demonstratie voor zijn huis waar ze met hakenkruisen staan te zwaaien. En weer overtuigt Langendam hem ervan dat hij niet mag stoppen.

Hij heeft daar later veel spijt van gehad. Hij nam het zichzelf kwalijk. Op de avond van Fortuyns dood dacht hij: ik heb hem vermoord. Maar daar is hij nu overheen. De dingen gaan zoals ze gaan. Hij is het schuldgevoel kwijt. 'Als je van tevoren weet dat je bij het oversteken zult worden doodgereden, dan steek je niet over. Maar ja, dat weet je dus niet.'

Pim, ach, Pim.

Een pestkop was het, Pim. Kwam hij een keer eten. Langendams dochter was net terug van vakantie, Torremolinos. Ze loopt de keuken in en geeft Fortuyn een hand. 'Zo, Torremolinos', zegt Pim. 'Heb je lekker geneukt?' Waarop ze hem een knietje geeft - raak. Pim krimpt van pijn in elkaar. Langendam: 'Ik word natuurlijk boos op mijn dochter, want zoiets doe je niet. Hoor ik Pim kermen: niet doen, Peter, ik heb het zelf uitgelokt. Dat was Pim hè. Provoceren, maar ook incasseren.'

'Het was een goede vriend van me. We hadden zo'n lol samen. Hij kon heel dwars zijn. Zei dingen die hij helemaal niet meende, alles voor de kunst van de discussie.'

Pim was ad rem. 'Kan alleen als je goed in de materie zit. Pakkende oneliners, maar ook een gigantische dossierkennis. Dus wat hij zei was zo overtuigend, dat zijn tegenstanders stom geslagen waren. Kok weigerde een debat met hem. Scheet in zijn broek.'

Ze waren allemaal zo bang voor hem, zegt Langendam, dat er een permanente hetze was. 'Het was haat, gevoed door angst. De Kokken en Klaas de Vriesen wisten dat het over was. Bibberend van angst.'

Pim, zeggen ze, was met zijn oneliners en directe taalgebruik de grondlegger van het populisme in de polder, en zodoende inspirator van het hele echelon Hadjememaars dat in zijn voetsporen trad. Langendam: 'Populisme betekent dat je de taal van het volk spreekt. Is dat niet het hoogste goed voor een politicus? Dat je aan mensen kunt uitleggen waar het om gaat?'

Die beroemde scène met verslaggeefster Wouke van Scherrenburg. Dat Pim zegt: 'Mens, ga toch koken.' Langendam: 'Daar hadden ze uitgeknipt wat hij daarvoor zei: mevrouw, u bent een etter. Wist je dat niet? Haha!'

Er was de hetze, en er was de pure adoratie. Zaten ze te eten, kwamen er mensen naar hen toe. Boden ze een glas wijn aan. 'Ga door!', zeiden ze. Ze waren trouwens ook een keer op weg naar een restaurant, toen er een vol blikje cola rakelings langs hun hoofd vloog.

Pim overkwam hetzelfde als Jezus Christus, zegt Langendam. 'Die was ook buiten Jeruzalem bezig zijn verhaal naar de mensen te doen en die werd ook geadoreerd en kreeg volgelingen. Toen kwam hij naar het centrum van de macht en daar hadden ze hem in een paar dagen opgeruimd. Was het klaar. Zo is het bij Pim ook gegaan.'

Toen ze 26 zetels hadden gewonnen bij de verkiezingen van 15 mei, weigerden de Kamerleden van de PvdA hun voor de LPF bestemde kamers te verlaten. 'Ze bleven gewoon zitten. Ze hadden geen baantje meer, ze moesten oprotten, maar ze deden het niet! Ondertussen zaten die 26 mensen van de LPF in één kamer. Moet je je even indenken. De LPF moest eigenlijk de voorzitter van de Tweede Kamer leveren: mocht niet!'

Wilders

Het ging om baantjes en belangen, en daar gaat het volgens Langendam nog steeds om. In de weerzin jegens Geert Wilders herkent hij dezelfde mechanismen. Hij is overigens geen bewonderaar van Wilders en hij ziet in Wilders al helemaal niet de opvolger van Fortuyn.

'Zijn eenzijdige opstelling in de vreemdelingenproblematiek bevalt me niet. Pim zei: degenen die er zijn, mogen blijven. Maar we gaan niet dweilen met de kraan open. Dat was ook nodig toen, want er kwamen elk jaar tachtig-, negentigduizend vreemdelingen binnen. Nu nog dertigduizend. De PVV is een one-issue partij. Dat kan niet, in een democratie. Pim en ik wilden een nieuwe liberale arbeiderspartij.'

Kwajongens waren ze. Nadat ze de LPF officieel hadden opgericht, kwam de champagne op tafel in de Kubus in Rotterdam, het gebouw van John Dost waar het hoofdkwartier zou worden gevestigd. Langendam maakt de fles open en knalt zo die kurk keihard tegen de kop van Dost. Die gaat bijna onderuit. Lachen.

Om geld binnen te halen, organiseerden Pim en hij Beggars Banquets - Langendam is Stones-fan, vandaar. Gingen ze twee keer per week eten bij La Stanza of Old Dutch, aan de Rotterdamse haven. De debatingclub, noemden ze het ook wel. Hadden ze het over de strategie van de LPF.

En de strategie was: de PvdA kapotmaken. 'We hadden gezegd: we richten onze pijlen alleen maar op de PvdA. Die is het grootst en het gevaarlijkst. Het was een heel bewuste strategie. Toen Paul Rosenmöller hem tijdens een debat in Rotterdam een komediant noemde, hield Pim zich in. Antwoorden had hij genoeg, met GroenLinks-komedianten als Singh Varma. Hij dacht: ik pak de PvdA aan, laat GroenLinks die partij maar van de linkerkant leegeten.'

De strategie werkte, zeker nadat PvdA-lijsttrekker Melkert in het geruchtmakende debat na de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2002 nogal ongelukkig op Fortuyn had gereageerd. Toen het programma was afgelopen, belde Langendam met Pim. 'Tuurlijk was Melkert zuur', zei hij. 'Vanavond realiseerde hij zich dat hij geen premier gaat worden.'

Toen moesten ze nóg harder aan de slag om de boel op te bouwen. Langendam interviewde in de Kubus binnen een paar dagen vierhonderd kandidaten voor de verkiezingslijst. 'Het was een mer à boire. We hebben laten zien dat het kon, maar ook dat het gevaarlijk is omdat je geen tijd hebt om mensen te scannen. Haastige spoed is zelden goed. Maar het moest, omdat we anders het window van de verkiezingen hadden gemist. En daarom moesten we wat schoonheidsfoutjes accepteren.'

Chaos

Het waren foutjes die de LPF na Fortuyns dood in de chaos zouden storten. 'Winny de Jong, lieve meid hoor. Alleen was ze manisch depressief en dat had ze niet verteld. Dat ze al acht keer was opgenomen ook niet.' Dus dat Fortuyn in haar de eerste vrouwelijke premier van Nederland zag, was misschien wat voorbarig. Op de verkiezingsavond moest De Jong in Hotel des Indes hysterisch worden afgevoerd: ingestort. Het was het begin van een politiek spektakel, waarin de Kamerfractie van de LPF zich op zeker moment zelfs dreigde af te scheiden van de partij

Wilders heeft daarvan geleerd, denkt Langendam. Die heeft het slimmer aangepakt. 'Gezegd: de partij, c'est moi. Ik moet die baantjesjagers niet hebben. Maar ook hij kan dat niet voorkomen, want ook hij moet op een gegeven moment mensen op hun blauwe ogen geloven.'

Maar de zwakke fractie had Fortuyn er niet van weerhouden zijn plannen ten uitvoer te brengen, daar is Langendam van overtuigd. 'Kamerleden moeten hun bek houden. Een fractie, dat is een herder, een herdershond en een stel makke schapen. Bekken dicht en in je hok.'

Nederland, verklaart hij, heeft twee gouden eeuwen gehad. De eerste in de 17de eeuw, de tweede in de 19de, ten tijde van Thorbecke. 'Met Pim aan het roer hadden we de derde gouden eeuw beleefd.' Zeker weten.

'Hij was premier van Nederland geworden. En dan waren we op een fijne, leuke manier aan de slag gegaan. Het is simpel hoor. Er is een probleem. Ga je afspreken: wat doen we eraan. En dan los je het op. Is het probleem weg. Het is grote stappen, snel thuis. Hoe krijg je dingen voor elkaar? Door te zeggen: dit gaan we doen. En we gaan dat doen binnen deze tijd. Zodat de mensen zich committeren en zeggen: we steunen je erin. Pim had dat vermogen. Die kon dat uitleggen.'

Komen ze op verkiezingstoernee bij een groot ziekenhuis. Pim wordt verwelkomd door de directie en het hoofd pr. Die mevrouw houdt een heel verhaal. 'Zegt Pim: mevrouw, en u bent de eerste die ik wegsaneer. Geweldig was dat.'

Pim was niet bang voor wat hij had losgemaakt, welnee. Hij twijfelde niet, zoals sommige mensen beweren. Allemaal gelul. 'Wat zijn we begonnen?', vroeg hij een keer aan Langendam, dat wel. 'Jezus, wat gebeurt hier?'

'Je wordt premier Pim', zei Langendam. 'Dat wilde je toch zo graag?'

Natuurlijk wilde hij dat graag. 'Dat was zijn heilige ambitie. Hij was die uitdaging niet uit de weg gegaan. Het was zijn ambitie en hij had de verantwoordelijkheid aangekund. We hadden vijftig zetels gehaald. Hadden we Binnenlandse Zaken geclaimd, Onderwijs, Infrastructuur en Zorg. De ministers én de staatssecretarissen. Dan kun je wat doen.'

Pim wilde hem als tweede man in de Kamer. Maar dat kon niet. 'Ik zat met dit bedrijf. En mijn familie wilde het niet.'

Toen Pim dood was, was het afgelopen. 'Het hele project hing aan Pim. Hij was het symbool. Een man als Steve Jobs kon succes afdwingen. Pim kon dat ook. Hij had een heilig doel. Hij had charisma, was een bevlogen leider.' Iemand anders was er niet. 'Het was over voor we echt waren begonnen.'

Na de moord had Peter Langendam er helemaal geen zin meer in. Jullie zijn het niet waard, dacht hij. 'Jullie zijn zo'n man niet waard. Hebben we eindelijk een keer een groot leider, vermoorden jullie hem. Jazeker, een vent als Pim komt maar één keer in de zoveel eeuwen voor. Afgrijselijk. We hadden de kans iets moois te doen voor Nederland. We hadden het voor elkaar gekregen hier. Pim zag het. Er was nu een heel ander elan geweest in Nederland. Mensen hadden zich betrokken gevoeld bij de politiek.'

Volkert van der G.

Zo'n Volkert van der G., de simpele ziel. 'Hoe dúrf je het? Die moord is zo zinloos geweest. Wiens gelijk is ermee bewezen? Wat is Nederland, wat is de milieubeweging er beter van geworden?'

Toen ze de ochtend na de moord met een fractie van de LPF bij premier Kok in het Catshuis kwamen, liet Langendam zijn woede de vrije loop. 'Het is een schande, godverdomme', tierde hij. 'Rustig Peter', smeekte Marten Fortuyn. Maar hij vond het wel lekker, dat godverdomme door die statige zaal.

Na die veiling van de spullen uit het huis van Pim, vertelde de een of andere zielepoot op televisie dat hij de asbak met het laatste shaggie van Pim Fortuyn erin had gekocht. Zo gaat dat dus. Langendam: 'We zitten op een avond te eten met een zakenman. Die zegt opeens, terwijl Pim aan zo'n grote sigaar zit te trekken: je moet aan je gezondheid denken. Als je stopt met roken, doneer ik 50 duizend euro. Pim drukt meteen de sigaar uit en heeft nooit meer gerookt.'

Da's waar, de ideeën zijn niet vermoord. Maar zonder leider sterven de meeste ideeën in schoonheid. Wat er van over is? 'Het vreemdelingenbeleid is door Wilders versterkt opgepakt. Alleen, door de islamieten overal de schuld van te geven, sla je de plank mis. De meeste van die mensen zijn gewone, hardwerkende burgers. Die kopvoddentaks, afschuwelijk.'

Het kabinet Rutte, als de uiteindelijke consequentie, de finale uitkomst van de Fortuyn-revolte? 'Onzin. Niet meer dan een slap aftreksel van wat er ooit had moeten komen.' Rita Verdonk dan, als Pims plaatsvervanger op aarde? 'Hou toch op. Als je daar even mee praatte, wist je dat het geen inhoud had. Dat was toch niks! Dat was toch flauwekul? Je kunt toch niet iemand op het schild hijsen omdat ze gevangenisdirecteur is geweest?'

Hij gaat morgen met de voormalige LPF'ers Fred Dekker en Theo de Graaf naar het graf van Pim in Italië. Met de vrouwen. Bloemetje brengen. Maken ze er een paar gezellige dagen van.

We zijn tien jaar verder. Peter Langendam is 'een wiser, sadder man'. Hij weet één ding zeker. Als er een hemel bestaat, wat natuurlijk niet zo is, maar als er toch een hemel bestaat en Pim zit erin, dan kijkt hij naar beneden en lacht hij zich kapot.

CV

1949 geboren te Den Haag

1962-1968 Hbs B in Amersfoort

1968-1975 Technische Natuurkunde TU Eindhoven

1978 Promotie doctor in de wiskunde en natuurwetenschappen Leiden

1978-1983 Diverse functies Philips Semiconductors

1988-1995 CEO PTT Telecom, PTT Content, PTT Post Logistiek

1991 Bevriend geraakt met Pim Fortuyn

1995-1998 CEO Orion Telematica

1998-heden CEO ItoM

2002 Oprichting LPF

Peter Langendam is gehuwd en heeft één zoon en twee dochters

undefined

Meer over