Jeltsins woede is ietwat overdreven

ER ZULLEN toch nog geen tanks op weg zijn naar de Doema? Dat gevoel bekroop de Russen gisteren even, toen Jeltsin met een grafstem via de radio mededeelde dat hij 'iets moest zeggen' over het Russische parlement....

De parlementariërs zelf zaten in het gebouw van de Doema ook gespannen te luisteren naar Jeltsins radiotoespraak, want de president had de afgelopen weken al een paar keer laten doorschemeren dat hij genoeg krijgt van de tegenwerking door het parlement.

'De meeste mensen zijn ervan overtuigd dat Rusland een parlement nodig heeft. Maar ze zien dat de afgevaardigden drukker zijn met politieke spelletjes dan met werk voor het land. Het is bovendien wel een heel dure grap voor uw gebrek aan verantwoordelijkheid te betalen', baste Jeltsin. 'Het geduld van het publiek en de president is niet eindeloos.'

Jeltsins aanval op het parlement kreeg extra lading doordat het vandaag precies vier jaar geleden is dat hij het leger inzette om een opstand van de Opperste Sovjet, het toenmalige parlement, neer te slaan.

Sindsdien zijn beide partijen wat wijzer geworden. Ze haten elkaar nog even diep als vroeger, maar beseffen dat een herhaling van oktober 1993 op een catastrofe zal uitlopen. Uiteindelijk stond Rusland toen op de rand van de burgeroorlog: Jeltsins ministers stonden al klaar om wapens aan hun achterban uit te delen om de rode muiters tegen te houden. Alle partijen lijken nu vastbesloten de strijd met uitsluitend politieke middelen uit te vechten.

De ervaring heeft zelfs een enkele opmerkelijke Saulus-Paulus bekering opgeleverd, zoals te zien viel tijdens Jeltsins bezoek aan Nizjny Novgorod. De president liep daar zijn voormalige vice-president Roetskoj tegen het lijf, die in oktober 1993 met steun van de Opperste Sovjet de macht probeerde te grijpen. Gelouterd door een half jaar in de gevangenis en zijn verkiezing tot gouverneur van de provincie Kaloega, groette Roetskoj de president beleefd. En hij bleek het van harte met hem eens dat ze elkaar 'te lang' niet gezien hadden.

Het lijdt geen twijfel dat de nieuwe constitutie ook een kalmerend effect heeft gehad. Destijds was volstrekt onduidelijk wie de hoogste macht was: de Opperste Sovjet of de president. Daarover bestaat nu geen twijfel meer: de president is de baas. Hij heeft zelfs zoveel macht dat hij de regering aanwijst, ook al heeft de oppositie de meerderheid in het parlement; een vorm van 'cohabitation' waarbij president Chirac zijn vingers zou aflikken.

Maar zelfs onder het Russische sterk presidentiële systeem blijft 'cohabiteren' met de oppositie toch een lastige kwestie. Uiteindelijk heeft het parlement het recht wetsontwerpen van de regering af te wijzen en dat doen de Doema-leden dan ook met veel enthousiasme. De ene na de andere hervormingswet wordt afgeschoten.

Jeltsins klacht dat de Doema het hervormingsprogramma saboteert, is zonder meer terecht, maar wat verwacht hij anders van een parlement waar de oppositie nu eenmaal de meerderheid heeft? Zo werkt het in een democratie.

De verontwaardiging van de president over de onwil van de Doema-leden zijn beleid te steunen is ook wat overdreven, gezien het feit dat hij zelf geen gelegenheid voorbij laat gaan om zijn minachting te laten blijken voor de volksvertegenwoordigers. In de bijna vier jaar dat de Doema bestaat, heeft hij zich er niet eenmaal vertoond. De enige plaats waar hij zich verwaardigd te komen is de Federatieraad, het Russische Hogerhuis, dat hem wat beter gezind is.

De communistische fractieleider klaagde gisteren dat Jeltsin zich schuldig maakte aan politieke chantage. Maar waarmee Jeltsin nu precies dreigt - behalve dat zijn geduld opraakt - is niet duidelijk. Het enige constitutionele wapen waarover hij beschikt, is de bevoegdheid de Doema te ontbinden en nieuwe verkiezingen uit te schrijven.

Het is echter onwaarschijnlijk dat Jeltsins dreigement voldoende indruk zal maken op de parlementariërs om hen ertoe te brengen opeens en masse te stemmen voor de nieuwe begroting, de nieuwe belastingwet, de herziening van het sociale stelsel en een reeks andere wetten waar zij faliekant tegen zijn.

Uiteindelijk is het nog maar de vraag of Jeltsin het wel zal aandurven de Doema naar huis te sturen. De kans is immers groot dat hij er een nog veel lastiger parlement voor terugkrijgt.

Waarnemers voorspellen dat de ultra-linkse volkstribuun Viktor Anpilov dan in de Doema zal komen. Hetzelfde geldt voor een andere prominente vijand van Jeltsin: generaal Lebed. Daarentegen zou premier Tsjernomyrdins partij juist wel eens flink kunnen verliezen.

Ook onaantrekkelijk voor Jeltsin is dat hij het nieuwe parlement volgens de constitutie in het eerste jaar na de verkiezingen niet naar huis mag sturen. Dat maakt de positie van de Doema uiteraard veel sterker.

Sommige politieke zwartkijkers voorspellen dat Jeltsin een heel ander scenario voor ogen heeft: de Doema voorgoed op een zijspoor zetten en doorregeren met alleen de Federatieraad.

Jeltsin mag het dan soms niet al te nauw nemen met de kleine lettertjes van de grondwet - verbiedt die hem wel echt zich in 2000 nog een keer kandidaat te stellen? - maar zover zal hij toch niet durven gaan. Dat zou betekenen dat hij de democratie opoffert aan de hervormingen.

Kortom, ook voor de 'hervormer met de knoet' zit er, al zijn dreigementen ten spijt, niets anders op dan te onderhandelen met de oppositie.

Bert Lanting

Meer over