'Je hoort het pas als je het speelt'

Door Wim Bossema

Componist Jakob ter Veldhuis zat afgelopen zaterdag druk mee te gebaren op de beats van zijn werk in wording The News, uitgevoerd door het Clazz Ensemble in een vol Bimhuis in Amsterdam. Met gebalde vuisten, achter computer en mengpaneel. Virtuoos gemonteerde en gesamplede beelden van Sarah Palin, Geert Wilders, Berlusconi en andere nieuwspersonages met ritmische teksten vervloeiden met de heftige muziek van de negen blazers, piano, drums en basgitaar. Trompettist en co-bandleider Gerard Kleijn: 'Hiermee kunnen we ook zo naar Lowlands.'


Het concert, opgenomen door de VPRO, is de aftrap voor wat een enerverend jaar belooft te worden voor het Clazz Ensemble, een groep waarin musici uit de klassieke hoek en de jazz spelen. Drie componisten van naam hebben een programma samengesteld en speciaal werk geschreven. Vanavond brengt het Clazz Ensemble een programma van de Fins-Amerikaanse jazzcomponist Frank Carlberg in de Doelen in Rotterdam, volgende week in Den Bosch. Louis Andriessen werkt aan een programma dat in het najaar tien keer zal worden gespeeld. Het zijn drie heel uiteenlopende componisten.


Ter Veldhuis is hot, doorgebroken in de VS, waar hij zich JakobTV laat noemen voor het gemak. The News wordt ook daar, door anderen, gebracht, telkens uitgebreid en aangepast. In twee weken repeteren zetten het Clazz Ensemble en Ter Veldhuis deze versie voor 'kleine bigband' neer. Kleijn: 'We hadden natuurlijk wel de partituren ingestudeerd en kleine correcties doorgegeven.' Saxofonist Dick de Graaf, zijn co-bandleider: 'Intimiteiten bijna. Maar het blijft jazz: je hoort pas wat het is geworden op het moment dat het wordt gespeeld. Dan weet je: dit moet echt korter, dat moet eruit. Er zitten wat solo's in gebakken en wat interludes voor improvisatie, maar dat wordt nog meer. Het was nu vooral een statement van Jakob zijn ding.' Kleijn: 'Jakob is helemaal gegrepen door de jazz-ritmesectie, die het hart van ons ensemble vormt. En de jazz feel.'


Carlberg komt zelf uit de jazz; hij trok 25 jaar geleden naar New York voor the real thing en raakte betrokken bij de jazzscene in Brooklyn en volgde de vermaarde Bob Brookmeyer op als docent aan het conservatorium van Boston.


Hoe kwamen Kleijn en De Graaf bij hem terecht? Kleijn: 'In Syrië. Ik leerde hem kennen tijdens het festival Jazz lives in Syria, georganiseerd door de first lady daar. In 2007 waren wij beiden aangetrokken om de bigband daar te begeleiden. Hij heeft een eigen bigband en componeert als voor een circus of film van Fellini, Hitchcock of Fassbinder. Dat past goed bij ons. Zijn noten spelen lekker weg, het klinkt meteen goed.' De Graaf: 'Aan de partituur zie je het niet meteen. Die lijkt chaotisch, dat komt door de gelaagdheid. Maar alles past, je ziet dat het door een bandleider is gecomponeerd.


Hij is een leerling van George Russell. Diens plaat Ezz-thetics was voor mij heel belangrijk.' Die plaat uit 1961 geldt als de meest geslaagde van de verder doodgebloede third stream, de jazz-musici die jazz en klassiek probeerden begin jaren zestig te combineren. George Russell overleed vorig jaar. De Graaf: 'Ik heb geprobeerd Russell nog naar het conservatorium in Rotterdam te halen. Maar hij wilde niet. Al die arrangementen van hem liggen daar ook nog ergens. Zijn weduwe ligt dwars. Het is onduidelijk waarom, om geld gaat het niet. Frank Carlberg - Russell was zijn chef op het New England Conservatory - heeft twee Russell-stukjes losgepeuterd, die wij in zijn programma mogen spelen.'


Met Louis Andriessen begint het werk over twee weken, zegt De Graaf. Hij zal oude stukken die Andriessen schreef voor het roemruchte (voormalige) strijdorkest De Volharding arrangeren voor de Clazz-bezetting. De Graaf: 'Dat is een oude wens van me, maar hij had het te druk, want hij moest eerst nog een opera afmaken. Nu is hij heel enthousiast. De Volharding kende ik van hun schoolconcerten uit mijn schooltijd. Zij kwamen uit Amsterdam, wij van de andere kant van de Larense Hei - Tros Sesjun. Ik dacht toen al: dat zou je toch ook kunnen laten swingen? Het kwam nogal onbeholpen over; drummers die riepen: 'Ho-ho! Het mag niet swingen!' Het moest: Hoe, ha, hoe, ha.'


Kleijn: 'Wij denken meer vanuit de groove.' De Graaf: 'We gaan in die stukken ons eigen jazzritme brengen. In het begin was de Volharding nog een orkest met veel inbreng van improvisatoren, dat is gaandeweg verdwenen.'


Sommige van die stukken zijn al lang niet meer gespeeld. On Jimmy Yancey, M is for Man, Music and Mozart (met filmfragmenten van regisseur Peter Greenaway), en Andriessen bewerkt muziek die hij schreef voor de legendarische film The Family, naar toneel van Lodewijk de Boer. In veel stukken wordt gezongen door Cristina Zavalloni. Van het oude politieke engagement van Andriessens Volharding-tijd zal waarschijnlijk slechts een vage nagalm klinken verwachten de heren. De Graaf: 'Spelen bij een fabriek die moet sluiten? Het zal bij concertzalen blijven, denk ik.'


Meer over