ReportageRusland

Jarenlange strafkolonie voor een vrouwenborst?

Julia Tsvetkova deelde tekeningen van blote vrouwen en een homostel op internet. Haar wacht nu mogelijk zes jaar strafkolonie voor het verspreiden van pornografie en homo­propaganda. Het tekent de sfeer van de kruistocht die het Kremlin voert tegen alles wat indruist tegen traditionele waarden.

null Beeld Arthur Bondar
Beeld Arthur Bondar

Het is feest in de boevenhoofdstad van Ruslands Verre Oosten. Door de straten scheuren Lada’s met de witblauwe vlaggen die ieder jaar tevoorschijn komen op de Dag van de ­Marine. Bierflessen rinkelen over de betonplaten langs de rivier. Een baby met een gouden oorbel krijgt een ijsbolletje opgelepeld door een tienermeisje.

Tussen het gedruis loopt een misdaadverdachte haar dagelijkse ommetje. In de buitenlucht, nu het nog kan. Julia Tsvetkova mag de stad niet uit in afwachting van de rechtszaak. Die gaat haar waarschijnlijk jarenlange opsluiting in een strafkolonie opleveren, want in Rusland wordt slechts 1 op de 400 misdaadverdachten vrijgesproken.

De uitgebreide versie van die verhaal is hier te vinden.

Tsvetkova (27) wordt niet verdacht van een misdaad waar Komsomolsk aan de Amoer zijn beruchte reputatie aan dankt. Ze deed geen schimmige zaken met bendes, zoals haar vader, en ze haalde geen trekker over, zoals de mensen die haar vader vermoordden. Ze heeft ook niet de looks van een bajesklant. Met haar linnen pofbroek, kortgeschoren haren en haaienrugzakje is ze voor de voorbijgangers in de Leninstraat een exoot die doet omkijken.

Tsvetkova wordt vervolgd voor iets waar nog niemand in Komsomolsk aan de Amoer voor is vervolgd: het ­delen van feministische tekeningen op internet.

De tekeningen zijn kleurrijke beeltenissen van vrouwelijke geslachtsorganen. Sommige gemaakt met waterverf, andere met kleurpotlood. Abstract en minder abstract. Tsvetkova maakte ze niet zelf, maar deelde ze op ‘De Vagina Monologen’, een feministische pagina over body positivity op het Russische sociale medium Vkontakte, met voor de zekerheid ‘18+’ in de beschrijving.

Verspreiding van pornografie, stelt het Openbaar Ministerie. Bijbehorende strafmaat: twee tot zes jaar strafkolonie.

Conservatieve ideologie

Zo gaat dat tegenwoordig in Rusland met activisten voor zaken die niet stroken met het conservatieve ­wereldbeeld van de machtshebbers. Een muisklik en je verdwijnt in een strafkolonie.

Tenminste, als je pech hebt. Bijna iedereen komt weg met het delen van een tekening van het vrouwelijk lichaam of een regenboogvlaggetje op Instagram. Bijna iedereen. Maar Tsvetkova valt in die andere categorie: de eenlingen die vervolgd worden om de bevolking terughoudender te ­maken in het uiten van progressieve denkbeelden.

Meestal valt de hele Russische activistenwereld zulke eenlingen in de armen om ze te steunen. Maar bij Tsvetkova gaat dat lastig, want ze woont in Komsomolsk aan de Amoer: een fabrieksstad aan het uiteinde van de BAM, een spoorlijn van ruim vierduizend kilometer naar het uiterste oosten van Siberië. Zeven tijdzones verwijderd van de feminstenscene van Moskou en Sint-Petersburg.

‘Ik heb heel coole advocaten die me helpen’, zegt Tsvetkova. ‘Maar ze zitten in Jekaterinenburg.’ Jekaterinenburg is een stad vijf tijdzones verderop.

Haar ommetje voert langs blinkende Russisch-orthodoxe kerken, een gloednieuwe erehaag met standbeelden van vaderlandse oorlogshelden, onder wie Jozef Stalin, en billboards van de lokale bouwmarkt met de wervende tekst ‘uw man weet wat te kiezen’.

In deze straten vond ze geen strafadvocaat die bereid is om haar bij te staan. ‘Lokale advocaten werken voor de autoriteiten of voor misdadigers. Als ze mij als feminist beschermen in een pornografiezaak, verliezen ze al hun respect onder de misdadigers die hun werk opleveren.’

Dat betekent dat Tsvetkova geregeld alleen naar het politiegebouw moet en in haar eentje tegenover de inspecteurs zit. ‘Het eerste verhoor was doodeng. Mijn handen en knieën trilden. Nu ben ik kalmer.’

Maar bang is ze voortdurend in haar eigen stad. Om haar hals bungelt een alarmknop die een noodsignaal kan geven naar haar moeder. Die krijgt constant de gps-coördinaten van haar dochter doorgestuurd.

Kunsttalent

En dat terwijl Tsvetkova tot voor kort bekendstond als een van de grootste kunsttalenten van Komsomolsk aan de Amoer. Op haar 13de had ze al een eigen tentoonstelling en kwam ze op de lokale tv. Ze studeerde in Moskou en Londen en combineerde kunstenaarschap de afgelopen jaren met lesgeven op het cultuurschooltje van haar moeder, een kunstenaar uit Moskou. Ze hield toneelvoorstellingen met kinderen over militarisme, gaf danslessen en vertelde kinderen over sterke vrouwen in de Russische geschiedenis. ‘School van de liefde’, kopte de stadskrant.

Maar na het toneelstuk Blauw en Roze in februari 2019 sloeg de sfeer om. De voorstelling over gender­stereotypes werd afgeblazen toen de eigenaar van het podium plots de ­samenwerking introk. Tsvetkova moest naar het politiebureau voor verhoor. Ze werd verdacht van het organiseren van een gaypride onder de dekmantel van een toneelfestival voor kinderen. ‘Ze vroegen of ik geld krijg van Amerika’, zegt Tsvetkova.

Dat was het begin van huiszoekingen, politieverhoren, huisarrest van vier maanden met een enkelband, en doodsbedreigingen van antihomo­activisten uit andere steden – de politie weigert die bedreigingen te onderzoeken.

Tsvetkova’s razendsnelle transformatie van ‘kunsttalent’ naar ‘extremist’ laat zien hoe Rusland veranderd is in de afgelopen jaren. Met nieuwe wetten en grondwetsaanpassingen heeft president Vladimir Poetin groen licht gegeven voor de vervolging van personen die zich uitspreken tegen de conservatieve ideologie uit het Kremlin en de machtige Russisch-orthodoxe kerk.

Sinds de opening van de strafzaak is Tsvetkova twee keer veroordeeld onder de wet tegen homopropaganda. De eerste keer tot een boete van 50 duizend roebel (540 euro), de tweede keer 75 duizend roebel (810 euro). Opnieuw wees het Openbaar Ministerie op tekeningen, ditmaal gemaakt door Tsvetkova. Een van de tekeningen toont twee gezinnen met lgbt-ouders. ‘Een gezin is waar liefde is’, staat erboven.

Schooltje van moeder Anna

Het schooltje van haar moeder loopt leeg. Van de 250 kinderen zijn er nog enkele tientallen over. ‘Ouders die voor de overheid of staatsbedrijven werken, hebben van de autoriteiten opdracht gekregen om hun kinderen hier weg te halen’, zegt Julia’s moeder Anna, zittend op een tafel in het kleurrijke lokaal. Andere ouders zijn afgeschrikt door de politie-invallen bij het schooltje. ‘Ik snap het wel. Als je je kind naar een vrije en veilige plek wil brengen, dan ga je niet naar een plek waar voortdurend politieagenten rondlopen.’

Daarmee is het einde in zicht voor het Komsomolski Komjoeniti Tsentr, de vrijste onderwijsinstelling van Komsomolsk aan de Amoer. Het onderwijs in de stad zal zich beperken tot het onderwijs zoals de staat het voorschrijft, met jongens die leren hoe je zo snel mogelijk een kalasjnikov in elkaar zet en meisjes die leren koken.

Voor Tsvetkova en haar moeder is er geen reden meer om in de stad te blijven. ‘De stad is ruig en lelijk, maar hier kon ik wel voor verandering zorgen’, zegt Julia’s moeder. ‘Dat kan nu niet meer.’

Tsvetkova wil ook weg, in navolging van de helft van haar klasgenoten die Komsomolsk aan de Amoer allang achter zich hebben gelaten. Alleen mag Tsvetkova de stad niet uit zolang het strafrechtelijk onderzoek loopt. Dat loopt nu meer dan een jaar en de rechtszaak is al diverse keren uitgesteld. ‘Het kan jaren duren’, zegt Tsvetkova. ‘En dan komt de uitspraak nog. Maar daar durf ik niet aan te denken.’

Stedelijk Museum

Steunbetuigingen uit de activisten­gemeenschap houden haar naar ­eigen zeggen op de been. Ook al komt die steun van ver weg. In Moskou zijn er geregeld acties voor Tsvetkova, die telkens beëindigd worden door de politie. Enkele vooraanstaande tv-presentatoren pleiten voor de vrijlating van Tsvetkova. En ook uit het buitenland komt steun. Amnesty International voert campagne en in oktober werd bekend dat het Stedelijk Museum in Amsterdam kunstwerken van Tsvetkova heeft gekocht.

In Komsomolsk aan de Amoer houdt de bevolking zich gedeisd. Bij een statig Sovjet-monument langs de rivier vertelt een skater met paars geverfde haren dat ze strafkolonie voor de tekeningen ‘niet eerlijk’ vindt, maar wat kan ze doen? Als ze gaat protesteren, kan ze zelf bestraft worden via nieuwe antidemonstratiewetten.

Tsvetkova zegt dat ze tijdens haar ommetjes weleens voorzichtig opgestoken duimen ziet. Maar die zullen haar in de rechtbank niet helpen, verwacht ze. ‘Het uiteindelijke vonnis zal afhangen van telefoontjes van boven.’

Lees ook

Huiselijk geweld is sinds kort niet meer strafbaar in Rusland, want ‘vaders horen niet in de cel’. Maar een groeiende groep vrouwen komt in opstand.

Op de meeste plekken in Rusland hoeven homo’s geen geweld te vrezen zolang ze hun geaardheid niet in de openbaarheid tonen, maar in de provincie Tsjetsjenië is dat anders.

Buurland Belarus staat net als Rusland niet bekend om feminisme, maar dat is veranderd sindsde recente volksopstand in het land. Die wordt geleid door vrouwen.

Meer over