Japanse doden komen steeds weer thuis

Werelden: afscheid van een vader, Nederland 1, 21.38 uur...

Drie dagen per jaar keert de ziel van een Japanse overledene naar zijn familie terug. Otosan stierf drie jaar geleden, net 55 jaar oud. Jaarlijks wordt hij verwelkomd met een nieuw huisaltaar, een familie-etentje en een glas wijn. Na drie dagen maakt de weduwe, Okasan, een vuurtje, zodat Otosans geest met de rook terug naar de sterren kan. 'Zwaai opa maar dag', zegt Okasan tegen haar kleinzoon. Dan ziet het jongetje een opstijgend vliegtuig. Hij is dolblij dat hij er eindelijk eens iets van ziet, van die opa die weer een ster wordt, en schreeuwt hem uitgelaten na tot het stipje de wolken induikt. In de documentaire Afscheid van een vader wordt Okasan geportretteerd door haar 'Europese zoon', Damien de Piermont. De Belgische filmmaker heeft jaren geleden een tijd bij deze familie gewoond. Okasan vertelde hem openhartig over het verlies van haar man. Op zijn beurt heeft De Piermont een bij vlagen ontroerend portret van de Japanse vrouw gemaakt.

Ook al is Otosan al een paar jaar dood, voor zijn familie is hij er elke dag. Natuurlijk, ook als een herinnering, maar Otosan leeft voort in een andere gedaante, als ster aan de hemel.

Op het huisaltaar staat Otosans ihai, een beeld dat het midden houdt tussen een kruis en een trofee, en een medium is tussen de familie en de ziel van de overledene. In de ihai is Otosans nieuwe (sterren)naam gegrift.

Elke dag bij het opstaan en slapengaan mediteren de familieleden voor het altaar. Ze groeten Otosan, en door brandende kaarsjes, wierook en klankschalen wordt zijn geest aangeroepen. Bij een bezoek aan de tempel grabbelen Okasan en haar dochter een gebedsbriefje uit een grote pot. Wanneer de voorspelling op het briefje bevalt, wordt het briefje aan een lijn tussen bomen gehangen. De wind neemt dan de boodschap mee, waardoor de voorspelling zal uitkomen - een gebruikelijk ritueel in boeddhistische culturen.

De mythische omgang met de dood en de rituelen die daarbij horen, passen eigenlijk slecht bij een metropool als Tokio, een stad in een van de meest technologische samenlevingen ter wereld.

Door dit contrast wordt even de vanzelfsprekendheid van het westerse wereldbeeld - ontdaan van mythe en mystiek - aan het wankelen gebracht.

Afscheid van een vader werd opgenomen vlak na het beëindigen van de officiële rouwperiode van drie jaar. Over de rug van de directeursstoel in het familiebedrijf hangt dan nog steeds Otosans jasje, zoals hij dat de laatste keer heeft laten hangen. De Piermonts keuze voor het filmen van Okasan in juist deze periode, en niet eerder, is onduidelijk. Daardoor is het niet zozeer een documentaire over rouwrituelen geworden, als wel een document over leven na het verlies van een geliefde.

Meer over