Jagen op terroristen vanuit de polder

In het Friese Burum staan schotels die alle satellietverkeer in de wereld kunnen onderscheppen. Een project van inlichtingendiensten AIVD en MIVD. Soepel loopt het niet.

DOOR ANA VAN ES

Het Friese boerendorp Burum is een onwaarschijnlijke voorpost in de strijd tegen terrorisme. Aan de dorpsrand liggen 24 satellietschotels, die sinds 2005 de grootste afluisterbasis van Nederland vormen. Tussen de weilanden met schapen vangen de inlichtingendiensten MIVD en AIVD hier elke dag een bulk aan internationale gegevens uit de lucht.

De geheimzinnige schotels zijn de trots van het dorp. Vooral sinds de 18de-eeuwse graanmolen dit voorjaar tot de grond toe afbrandde, een macabere vlammenzee die het nationale nieuws haalde. 'Burum, dat was altijd: de schotels, de molen en de kerktoren', zegt Michiel Mulder van de dorpsvereniging. It Greate Ear noemen omwonenden het afluistercomplex. Het Grote Oor.

De schotels kunnen in theorie alle satellietcommunicatie ter wereld onderscheppen. Buitenlands telefoon- en faxverkeer, maar ook internetcommunicatie uit Afrikaanse dorpen zonder kabelverbinding. Wat hier in de Friese leegte gebeurt, zou zomaar kunnen bepalen of Nederland 's nachts rustig kan slapen.

Maar de schotels van Burum worden langzaam doof. Satellietcommunicatie is een aflopende zaak. Steeds vaker verloopt internationale telecommunicatie via onderzeese kabels. Nieuwe bevoegdheden moet de inlichtingendiensten in staat stellen om dit afdoende in de gaten te houden, stelt minister Hillen van Defensie (CDA). Wordt de wet niet opgerekt, dan komt de 'staatsveiligheid' in het geding.

Alleen: is het uitbreiden van bevoegdheden wel verstandig als inlichtingenofficieren van de twee diensten nu al achter de Friese hekken met elkaar overhoop liggen?

Het Grote Oor wordt gerund door de Nationale Sigint Organisatie (NSO), een nauwelijks bekend samenwerkingsverband van AIVD en MIVD, waarbij 'Sigint' staat voor signals intelligence. 'De Nationale wattes?', vraagt Jasper van Dijk, defensiewoordvoerder van de SP. Ook Jean Debie, voorzitter van de militaire vakbond VBM NOV heeft nog nooit van de naam gehoord. 'Wat is dat?'

De NSO is kortom de onbekendste inlichtingenorganisatie van Nederland. Satellietcommunicatie onderscheppen in een groene polder: er is werk bij een geheime dienst dat meer tot de verbeelding spreekt.

Formeel trekken MIVD en AIVD in de NSO gelijk op. Maar in de praktijk is dat niet helemaal zo: de MIVD heeft veel meer ervaring met sigint. De dienst valt in de praktijk dan ook onder de MIVD. Hoewel het idee achter de NSO was om deze verkokering te bestrijden, houden beide diensten onverkort vast aan hun eigen ontsleutel- en analysewerk.

Het waren deze 'onduidelijke afspraken' die als belastend werden ervaren, constateerde oud-politiecommissaris Bé Lutken in 2009 in een onderzoek naar het functioneren van de MIVD. 'Ik beschouwde het als een groot risico wanneer er niets zou veranderen', zegt hij. Verder wil hij niets kwijt over de werkverhoudingen bij de NSO. 'De kennis die ik daarover draag, moet voor het merendeel worden betiteld als staatsgeheim.'

Maar liefst drie jaar had inlichtingenwaakhond CTIVD nodig om te achterhalen wat de MIVD precies doet met de in Burum opgevangen informatie. 'Ik geloof wel dat we het uiteindelijk begrepen hebben', zegt Bert van Delden, oud-rechter en voorzitter van deze toezichthouder. Sommige technische details hebben zijn mensen laten zitten. Dat ging ze boven de pet. De CTIVD heeft vrijuit toegang tot alle geheime documenten, dus dat was niet het probleem. Maar over het zoeken in de bulk opgevangen satellietcommunicatie is binnen de dienst bijna niets vastgelegd. 'Losse briefjes', moppert Van Delden, dat is zo de manier waarop MIVD'ers daarover onderling communiceren. 'Dat is natuurlijk niet mooi. Alles behoort terugvindbaar te zijn.'

Afghanistan

De MIVD heeft inmiddels beterschap beloofd, zegt hij. Via uitgebreide gesprekken met analisten ontdekten de toezichthouders: in de bestanden met informatie uit Burum en satellietposten in bijvoorbeeld Afghanistan, wordt niet alleen gezocht zoals het hoort, met hulp van een door de minister goedgekeurde trefwoordenlijst. Analisten gaan ook vrijuit grasduinen. En dat, zegt de CTIVD, is in strijd met de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten.

Zulk misbruik van bevoegdheden was precies waar Ineke en Erik Agelink bang voor waren, toen ze als een van de weinigen in Burum protesteerden tegen de komst van het afluisterstation. Bijval kregen ze nauwelijks. In de weilanden buiten het dorp stonden al jaren satellieten van KPN. De nieuwe afluisterschotels van Defensie zagen er hetzelfde uit: groot en wit. Het stoorde de bewoners niet. 'Ze zijn zo trots op die schotels', zegt Ineke Agelink.

Hoe ver de wetswijziging gaat die Hillen voorstaat, maakt Defensie nog niet bekend. Het lijkt erop dat het 'Burum' van de toekomst bevoegdheden krijgt om kabelgebonden telecommunicatie, waaronder internetverkeer, te gaan onderzoeken. 'Technologie-onafhankelijk' is het nieuwe sleutelwoord. Hillen onderzoekt ook of het vrijelijke grasduinen van de MIVD-analisten kan worden gelegitimeerd.

De nieuwe regelgeving kan wel eens verstrekkend zijn, waarschuwt Ot van Daalen, directeur van burgerrechtenorganisatie Bits of Freedom. 'Straks wordt er afgetapt bij alle grote internetkabels in de Noordzee.' Terwijl 'Burum' zich nu richt op buitenlandse communicatie, heeft dit gevolgen voor gewone Nederlandse internetgebruikers, vreest hij.

Achter de schermen bereiden de MIVD en AIVD zich alvast voor op een uitbreiding van het afluisterpakket. Volgend jaar moet een heus 'sigint / cyberint' unit van start gaan, waar de NSO in op zal gaan. Defensie kijkt al voorzichtig uit naar huisvesting. Verder loopt het project 'Argo II', waarin 12,3 miljoen euro wordt uitgegeven voor software bedoeld voor het vergaren van 'cyberinlichtingen'.

De benodigde wetgeving is nog lang niet gereed. 'Maar je kunt alvast voorbereidingen treffen', zegt een woordvoerder van de MIVD. In de nieuwe organisatie moet het zover komen dat de 'schaarse capaciteit' van beide diensten echt wordt gebundeld, zoals ooit ook het plan was bij de NSO. 'Nu is de MIVD nog de beheerder van de organisatie. Straks zal de AIVD op gelijke voet meedoen.'

Computertechneut Ronald Prins is sceptisch. Hij adviseert overheden bij het hacken van ict en werkte in het verleden voor de AIVD. Als zelfverklaard afluistergek ging hij eens op vakantie in Burum, maakte foto's van de schotels. Belde later de MIVD: 'Ronald, wat deed jij daar? ' Dat de diensten meer armslag willen, kan hij begrijpen. Satellietcommunicatie afluisteren is uit de tijd. Maar 'signals intelligence' en 'cyber intelligence', dat lijkt hem geen gelukkig huwelijk. 'Sigint-mensen zijn techneuten, goed in antennes en radiosignalen. Cyberint is anders. Om in een computer in te breken, moet je soms contact met je target maken.' En dat, vreest hij, is een talent dat niet tot wasdom komt in één organisatie met veel 'sigint'-ervaring.

In Burum staan de schotels nu nog met de kop omhoog in de weilanden. Maar niets is voor eeuwig, weten de dorpelingen sinds de brand in de molen. Ook de schotels zullen ingehaald worden door de tijd. De witgoedwinkel Satelliet Keukens heeft zijn naam al veranderd.

undefined

Meer over