Reconstructie

'Ivo gaat, jij kunt blijven.' Dan ga ik ook, zegt Teeven

Liever een korte, hevige klap dan een pijnlijk en eindeloos debat. En dus maakte premier Rutte - ondanks zijn speciale band met hem - een einde aan het ministerschap van Opstelten. Een reconstructie.

null Beeld ANP
Beeld ANP

Proloog

'Is het nog wel verstandig om door te gaan, Ivo?' Het is geen makkelijke vraag die Mark Rutte in de herfst van 2014 stelt aan Ivo Opstelten, zijn minister van Veiligheid en Justitie. Toch kan de vraag niet langer onuitgesproken blijven.

Opstelten heeft geschutterd in het debat over het anti-jihadplan. Hij zoekt steeds in zijn papieren en krijgt door de bodes briefjes aangereikt waarop ambtenaren in de loge aanwijzigingen hebben geschreven. Twee punten uit het plan moet hij nog tijdens het debat terugnemen.

Rond de bewindsman hangt dan al langer een dampkring van onduidelijke uitspraken. Niets lijkt nog te lukken.

De vaderlijke VVD-bestuurder van weleer is zijn gezag kwijt. Bij zijn aantreden stond hij nog bekend om zijn kalmte en onverstoorbaarheid. Hij is de ervaren bestuurder waarop Rutte als premier dacht te kunnen bouwen. Bovendien: Rutte was in de lente van 2009 bijna opgestapt als partijleider, als niet partijvoorzitter Opstelten daar een stokje voor had gestoken.

Nu zijn de rollen omgedraaid. Rutte roept na het debat Opstelten bij zich. Een functioneringsgesprek mag je het niet noemen - daarvoor is de verhouding te bijzonder. Maar hij moet het toch vragen: wil Ivo nog door? Ja, dat wil hij. Geen twijfel mogelijk.

8 maart 2015, 21.30 uur

Het bewijs is gevonden. Cees H., de drugscrimineel met wie Fred Teeven een deal heeft gesloten, ontving 4,7 miljoen gulden op zijn rekening. Het bewijsstuk bleek gewoon op het ministerie van Veiligheid en Justitie te zijn. Het stond op een oude computer, in een systeem dat in onbruik was geraakt.

Opstelten heeft Teeven nooit naar het bedrag gevraagd. Dan zou hij als minister zijn staatssecretaris in diens rol als voormalig officier van justitie moeten ondervragen over een deal die destijds politieke goedkeuring had.

Het gevolg is wel dat Opstelten de Tweede Kamer tot twee keer toe verkeerd heeft geïnformeerd. Eerst zei hij dat Cees H. maar 1,25 miljoen gulden kreeg. En daarna ook nog dat er 'geen administratie - intern noch extern - beschikbaar is over de financiële afwikkeling van de schikking'. 'Ik heb alles in het werk gesteld om de gang van zaken van destijds te achterhalen, maar moet accepteren dat ik de ultieme duidelijkheid niet kan verschaffen', eindigt Opstelten zijn brief aan de Kamer van juni 2014.

Het blijkt dat Opstelten toch niet alles in het werk heeft gesteld. Hij huurde geen ict-specialisten van buiten. Nu doet hij wel een beroep op 'externe techneuten'. Die hebben twee dagen nodig om het betalingsbewijs tevoorschijn te toveren. Kosten: 50 duizend euro.

null Beeld ANP
Beeld ANP

9 maart 2015, 9.30 uur

Maandagochtend wordt VVD-Kamerlid Ard van de Steur gebeld door de plaatsvervangend politiek assistent van Opstelten, Dimitri Gillisen. Hij krijgt van hem te horen dat er een document met een bedrag is gevonden, dat exact hetzelfde is als in de Nieuwsuur-uitzending van vier dagen eerder. De fractietop hoort het nu ook. Ze weten: nu spant het erom.

Op het ministerie van Veiligheid en Justitie is het ondertussen business as usual. De ambtenaren werken stug door aan het beantwoorden van de vragen die de Kamer heeft gesteld over de deal met Cees H. Opstelten gaat met zijn ambtenaren in conclaaf om zich voor te bereiden op het debat dat hem wacht. Alles is erop gericht om een zo goed mogelijke verdediging neer te zetten. Maar Opstelten zegt ook: 'Als ze in de Kamer vragen naar dat document, dan zeg ik gewoon hoe het zit met alle consequenties van dien.'

Zijn ambtenaren registreren: 'Het was duidelijk dat de minister besefte dat het opgedoken document een gamechanger was. Hij bleef rustig, wist dat het heel ernstig was. De hele dag besefte hij dat dit onoverkomelijk kon zijn.'

Ambtenaren gooien nooit de handdoek in de ring en voeden hun minister met materiaal waarmee hij zich wellicht kan redden, zelfs als het niet te doen is. Ja, het bedrag is nu bevestigd, maar Opstelten had toch al eens laten weten dat hij geen enkel bedrag uitsloot? En de deal was toch rechtmatig? Bovendien: hoe hadden zij moeten weten wat er op die oude computer stond? Het was eigenlijk ontzettend integer dat Opstelten uit eigen beweging een ultieme poging wilde doen om de waarheid te achterhalen.

9 maart 2015, 14.30 uur

Dan wandelt de politiek het departement van Justitie binnen. De Tweede Kamerleden Klaas Dijkhoff en Ard van der Steur komen het debat voorbespreken. Ze nemen samen Justitie voor hun rekening in de VVD-fractie. Dijkhoff is campagneleider en geldt als een groot talent, Van der Steur is een goedgebekte advocaat die wordt getipt als bewindsman op Justitie.

De twee VVD'ers zijn absoluut niet gerust op het verhaal dat Opstelten wil brengen. Dit wordt heel moeilijk te verkopen aan een Tweede Kamer die tot de tanden toe gewapend is: eerst zeggen dat er niets is, en dan toch iets vinden. Ze koppelen terug aan hun fractievoorzitter Halbe Zijlstra.

Ard van der Steur. Beeld ANP
Ard van der Steur.Beeld ANP

6 maart 2015, 15.15 uur

'Ivo behoort tot de beste mensen die we hebben. Hij zit er bovenop. Full focus. Dag en nacht.' Dat heeft Mark Rutte drie dagen eerder nog gezegd tegen het Algemeen Dagblad. Hij vindt niet dat Opstelten beschadigd is geraakt. Ook op zijn wekelijkse persconferentie zegt Rutte nog altijd 'het volste vertrouwen' te hebben in zijn minister. Dat is Rutte, zegt zijn omgeving. Loyaal tot op het bot. Tot het echt niet anders meer kan.

undefined

9 maart 2015, 18.45 uur

Als Ivo Opstelten de gang naar het Torentje maakt, valt - uit zijn blik en de weinige woorden die hij nog zegt - op te maken dat hij weet dat zijn laatste politieke uur heeft geslagen. Rutte zit klaar als hij binnenkomt. Opstelten, die in de loop van de dag heeft begrepen dat de fractie het een moeilijk verhaal vindt, doet niet ingewikkeld en schetst het grote gewicht van een document waarover hij de Kamer verkeerd heeft geïnformeerd. Ze bespreken samen het beroerde beeld. Op zijn beurt houdt Rutte het ook kort. Geen omhaal van woorden. Je kunt niet verder, Ivo, zegt Rutte. Opstelten reageert berustend, wist het in feite al. Hij stapt op.

Dan is Fred Teeven aan de beurt, de man die destijds als officier van Justitie de deal sloot en die later opklom tot staatssecretaris. Ivo gaat, maar jij kunt blijven, zegt Rutte.

Teeven is strijdbaar. Hij is een man die het woord opgeven niet kent. 'Ik ben Fred die altijd winnen wil', heeft hij eens over zichzelf gezegd. In het gesprek met Rutte blijkt dat Teeven vindt dat hij deze wedstrijd samen met Opstelten speelt. Hij protesteert. Je kunt Ivo niet zomaar laten vallen, zegt hij: 'Op z'n minst moet hij zichzelf kunnen verdedigen in de Tweede Kamer.'

Maar Ruttes besluit staat vast. Dan ga ik ook, zegt Teeven. Hij wil solidair zijn. Het gaat hier immers om de 'Teevendeal'. Op de achtergrond speelt mee dat de kansen op een ministerschap voor Teeven na deze zaak helemaal zijn verkeken. Hoewel velen binnen de VVD hem nooit ministeriabel hebben gevonden, bleef Teeven lang de hoop koesteren Opstelten ooit op te kunnen volgen.

Alles gebeurt buiten coalitiepartner PvdA om. Vicepremier Asscher, die in Brussel vergadert, krijgt een telefoontje van Rutte dat het niet langer houdbaar is en dat de twee bewindslieden opstappen. Het is een mededeling, geen punt van overleg.

null Beeld ANP
Beeld ANP

9 maart 2015, 19.15 uur

De twee bewindslieden keren demissionair terug naar hun ministerie. Opstelten gelaten, Teeven boos. De staatssecretaris begint direct verbeten zijn spullen in te pakken. De cartoons die zijn politieke handelen belachelijk maken, de foto van zijn dochters, het schaakbord.

De ambtenaren kijken op van hun werk aan de brief aan de Tweede Kamer en zetten zich aan de ontslagbrieven die aan de koning moeten worden gestuurd. Die komen voor de persconferentie binnen op de koninklijke iPad. Twee blauwgrijze handgeschreven brieven volgen later. Er wordt gewerkt aan een korte persverklaring.

Vlak voordat de twee VVD'ers de pers te woord staan, loopt Teeven even de werkkamer van Opstelten binnen. 'Kom maar even bij me op schoot zitten, Fred', bast de stem van de minister. Dat breekt de spanning.

9 maart 2015, 22.05 uur

Opstelten houdt zich tijdens de persconferentie aan de tekst die voor hem wordt geschreven, Teeven verwerkt zijn woede in zijn woorden. 'Ik vind het onverteerbaar dat de minister moet aftreden', zegt hij. 'Het is iets dat mij persoonlijk diep raakt.' Hij wil ook nog even gezegd hebben dat er met de deal niet mis was, en dat het allemaal voor volk en vaderland gebeurde.

Terwijl de twee aftreden, wordt een kamer verderop de beantwoording van de vragen verzonden. Een van de antwoorden van Opstelten luidt: 'De stelling dat ik uw Kamer eerder onjuist geïnformeerd zou hebben over de feitelijke financiële afwikkeling van de schikking, deel ik niet.'

Opstelten en Teeven drinken dan op het Torentje nog een half uur een glas met Rutte en VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra. Ze evalueren de persconferentie en kijken voorzichtig naar de dag van het Kamerdebat.

Teeven tijdens de persconferentie. Beeld ANP
Teeven tijdens de persconferentie.Beeld ANP

Epiloog

Zijlstra voelde al langer irritatie. En deze keer heeft ook Rutte geen clementie meer gehad met Opstelten. Zijn kabinetsproject dreigde in gevaar te komen door een pijnlijk, mogelijk eindeloos en oncontroleerbaar debat, zo vlak voor de cruciale provincialestatenverkiezingen. Dan liever een korte, hevige, maar in elk geval geregisseerde klap.

De vraag is: zal die klap ook het kabinet raken? Twee hoofdrolspelers van de VVD hebben het toneel moeten verlaten. Pas na de verkiezingen op 18 maart worden er vervangers benoemd.

Op de ochtend na die verkiezingen zal Rutte het slagveld overzien. Geeft ook de kiezer zijn partij nog een pak slaag? Heeft hij kans op draagvlak in de Eerste Kamer? Kan hij nog op volle kracht vooruit?

Het is dinsdag maar net wie je spreekt op het Binnenhof. De een verwacht dat een gewonde VVD naast een verzwakte PvdA ertoe zal leiden dat de twee partijen zich steviger aan elkaar gaan vastklampen. De ander denkt dat de val van Ivo Opstelten niets minder is dan de inleiding op de val van Rutte II.

Halbe Zijlstra voelde al langer frictie. Beeld ANP
Halbe Zijlstra voelde al langer frictie.Beeld ANP
Meer over