vier vragen

Italië kiest een nieuwe president: Draghi is favoriet, Berlusconi meldt zich af

Maandag begint het Italiaanse parlement aan de onvoorspelbare verkiezing van een nieuw staatshoofd. Grote kanshebber is de huidige premier Mario Draghi, maar zijn verhuizing naar het presidentieel paleis zou Italië voor een politiek dilemma plaatsen.

Rosa van Gool
President Sergio Mattarella (links) spreekt met premier Mario Draghi in het presidentieel paleis te Rome, februari 2021. Beeld Getty Images
President Sergio Mattarella (links) spreekt met premier Mario Draghi in het presidentieel paleis te Rome, februari 2021.Beeld Getty Images

Wie kiest de president?

De leden van het parlement (951 senatoren en afgevaardigden) en 58 regionale vertegenwoordigers mogen stemmen. Het totale aantal van 1009 kiesmannen brengt maandagmiddag in de Kamer van Afgevaardigden hun stem uit. Dat gebeurt één voor één, tijdens een ritueel dat ook voor de pandemie al tijdrovend was.

Er is geen kandidatenlijst, dus de kiesmannen schrijven hun favoriete naam op een blanco briefje, dat ze in de zogeheten ‘slabak’ gooien. Elke stemronde duurt zeker een paar uur, waarna de parlementsvoorzitter de anonieme briefjes uit de schaal vist en voorleest.

In de eerste drie rondes is een tweederde meerderheid vereist, maar de daarvoor benodigde 673 stemmen lijken voor geen enkele kandidaat haalbaar. Daarom gaat het er vermoedelijk pas donderdag, als de vierde dag en ronde aanbreekt, echt om spannen: vanaf dan volstaat meer dan de helft van de stemmen (505).

Maar de verkiezing kan ook veel langer duren. Het is niet zeker dat er op 4 februari, als het mandaat van president Sergio Mattarella officieel afloopt, al een opvolger bekend is. In dat geval wordt zijn termijn verlengd tot de nieuwe president is verkozen.

Wie heeft de beste papieren?

Officieel komt iedere Italiaan van boven de vijftig die burgerlijke rechten geniet in aanmerking om president te worden. En soms komen er inderdaad de gekste namen tevoorschijn uit de slabak: acteurs, stripfiguren, oud-voetballers.

Er is weinig zeker, omdat parlementariërs zich bij de anonieme stemming niet altijd naar de partijdiscipline schikken. Bovendien zitten er 94 ‘zwevende’ leden in het parlement, wier stemgedrag bij gebrek aan partijaffiliatie extra onvoorspelbaar is.

Toch prijkt één naam bij de bookmakers al wekenlang stipt bovenaan: Mario Draghi. De premier heeft steun van de centrumlinkse Partito Democratico en een deel van de Vijfsterrenbeweging. Partijleider en ex-premier Giuseppe Conte is tegen, omdat hij vreest voor het voortbestaan van de coalitie.

Zelf heeft Draghi zich niet expliciet uitgelaten over zijn presidentiële ambities. Wel liet hij al doorschemeren dat de regering prima verder kan zonder hem, nu hij de miljarden uit het coronafonds voor Italië veiliggesteld heeft.

Ook oud-premier Silvio Berlusconi wilde lange tijd president worden, maar kondigde zaterdagavond aan dat hij zich terugtrekt, onder druk van zijn rechtse collega's Matteo Salvini en Giorgia Meloni. Zelf stelde de oud-premier genoeg steun te hebben maar terug te treden uit ‘nationale verantwoordelijkheid’. Berlusconi verklaarde verder dat hij Draghi niet als president steunt, omdat hij hem als premier wil behouden.

Al snel na de terugtrekking van Berlusconi begon een andere naam luider rond te zingen in de op volle toeren draaiende media-machine: Pier Fernando Casini. De oud-leider van de christen-democraten steunde in 1994 Berlusconi’s eerste regering. Later in zijn carrière bewoog hij zich meer naar het politieke midden en tegenwoordig behoort hij tot een centristische splinterpartij. De doorgewinterde politicus lijkt nu de voornaamste concurrent van Mario Draghi.

En wat gebeurt er als Draghi president wordt?

Als Draghi zijn premierschap opgeeft, zou de door hem gesmede regering van nationale eenheid weleens in gevaar kunnen komen. Zelf mag de premier vinden dat de regering net zo goed door kan onder een andere leider, maar de realiteit is ingewikkelder. Het afgelopen jaar bleek Draghi meer dan eens de verbindende factor in de bonte en verdeelde regeringscoalitie, waar alle partijen behalve het extreemrechtse Fratelli d’Italia in zitten.

Daarom kijkt de Europese Unie ditmaal met spanning naar de Italiaanse presidentsverkiezing. Als Draghi de regering verlaat, zou die wel eens vleugellam kunnen worden door onderlinge onenigheid en een vroeg ingezette campagne voor de parlementsverkiezingen van 2023.

Draghi’s vertrek leidt hoogst waarschijnlijk niet tot vervroeging van de gang naar de stembus, want daarnaar heeft de meerderheid van het parlement absoluut geen oren. Om electorale redenen, maar ook uit persoonlijk belang.

Bij de volgende verkiezingen wordt het topzware Italiaanse parlement namelijk drastisch verkleind, waardoor een groot deel van de politici zeker niet op hun comfortabele zetel terugkeert. Als zij het volhouden tot minimaal 5 september 2022 hebben ze recht op een parlementair pensioen, dus er is hen veel aan gelegen een eerdere ontbinding te vermijden. Na de zomer breekt het campagneseizoen aan en is vervroeging niet meer de moeite waard.

Heeft de pandemie nog invloed op deze enorme samenkomst?

Als het stemmen maandag begint, zit vermoedelijk een veertigtal van de kiesmannen positief getest in isolatie. Voor hen wordt een eenmalige uitzondering gemaakt: zij mogen zich met een eigen vervoersmiddel naar de drive-in buiten het parlement verplaatsen om daar hun stem uit te brengen.

De uitzondering geldt niet voor de handvol ongevaccineerde kiesmannen uit Sicilië en Sardinië. Zij kunnen zonder vaccinatiebewijs geen boot of vliegtuig naar Rome nemen, dus hun stem gaat waarschijnlijk, ondanks kritiek van grondwetsjuristen, verloren.

Meer over