Analyse

Is Rusland nog wel welkom bij WO II-herdenkingen?

Voor de herdenking van de bevrijding van concentratiekamp Ravensbrück is zondag in Amsterdam geen Russische delegatie uitgenodigd. Dat geldt ook voor de plechtigheid zaterdag op het Sovjet Ereveld in Leusden. De bevrijders van toen zijn de agressor van nu. Logische beslissing?

Haro Kraak
Herdenking van 70 jaar D-Day, met de Amerikaanse president Obama en zijn Russische ambtsgenoot Poetin, 6 juni 2014. Beeld AFP
Herdenking van 70 jaar D-Day, met de Amerikaanse president Obama en zijn Russische ambtsgenoot Poetin, 6 juni 2014.Beeld AFP

Als zaterdag rond zonsopgang 101 kaarsjes worden aangestoken bij het Sovjet Ereveld in Leusden, ter nagedachtenis van de Sovjet-soldaten die in 1941 en 1942 bij Kamp Amersfoort omkwamen, zullen de ambassadeurs van Oekraïne, Rusland en andere voormalige Sovjet-landen niet aanwezig zijn. De organisatie wil ‘het hedendaagse conflict niet vermengen met de oorlogsslachtoffers van toen’.

Door de oorlog in Oekraïne hebben de Russen een ongemakkelijke rol gekregen bij de herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog de komende weken. De bevrijders van toen zijn de agressor van nu. De geschiedenis is bovendien een politiek wapen geworden voor de Russische president Vladimir Poetin. Hoe manoeuvreer je door dat mijnenveld?

‘Wij zijn apolitiek’, zegt Remco Reiding, directeur van de Stichting Sovjet Ereveld. ‘Verder wil ik er weinig over zeggen. Dat kan alleen maar een smet aan de herdenking geven.’

Het graf van Elizbar Ivanovitsj Tsjitasjvili op het Sovjet Ereveld in Leusden. Beeld ANP
Het graf van Elizbar Ivanovitsj Tsjitasjvili op het Sovjet Ereveld in Leusden.Beeld ANP

Al jaren probeert Reiding de identiteit te achterhalen van de gesneuvelde soldaten die begraven liggen in het massagraf in Leusden. Het waren krijgsgevangenen van het Oostfront die gedeporteerd werden naar Kamp Amersfoort Inmiddels heeft hij in verschillende voormalige Sovjet-landen meer dan tweehonderd families verwittigd.

Dit jaar is er voor het eerst een nabestaande aanwezig op de executieplek. Dilnaz Baratova uit Kazachstan reist ruim zesduizend kilometer om te zien waar haar grootvader is gefusilleerd en begraven. Zaterdag plaatst ze een kaarsje bij het monument. Helaas voor haar zonder diplomaten erbij.

Herdenking Ravensbrück

Het Sovjet Ereveld is niet de enige herdenking in Nederland waar de Russische betrokkenheid tot spanningen leidt. Op zondag worden er op het Museumplein in Amsterdam bloemstukken gelegd bij het monument ter herinnering aan de Nederlandse slachtoffers van Ravensbrück, een concentratiekamp waar vooral vrouwen zaten en dat door de Russen werd bevrijd. De afgelopen jaren was er nadien een lunch en een receptie in het gebouw van Gazprom vlakbij. Het comité heeft besloten om dat dit jaar te annuleren en de Russische ambassadeur niet uit te nodigen.

‘Pas nadat we dat besluit hadden genomen, kwamen we erachter dat Gazprom een paar maanden geleden al uit het pand bij het Museumplein is getrokken’, zegt Agnes Dessing, voorzitter van het Comité Vrouwenconcentratiekamp Ravensbrück. Al langer was de betrokkenheid van de Russen lastig, vertelt ze. ‘Ik kreeg weleens de vraag van bezoekers: die ontvangst bij Gazprom, moet dat nou? Lijkt het daarmee niet alsof we het regime van Poetin ondersteunen? Ik ben blij dat we daar nu van af zijn.’

Parade op het Rode Plein in Moskou, 9 mei 2015. Beeld EPA
Parade op het Rode Plein in Moskou, 9 mei 2015.Beeld EPA

Er zijn in de recente geschiedenis volgens historici twee tendensen waar te nemen wat betreft de rol van de Russen bij de herdenking van de oorlog. ‘Aan de ene kant is er sprake geweest van een groeiende waardering voor de rol van het Sovjet-leger bij de overwinning op Hitler’, zegt Tony van der Togt, Oost-Europa-expert bij het Clingendael Instituut en kenner op het gebied van de Russisch-Nederlandse betrekkingen. ‘Daar heeft Rusland terecht steeds op aangedrongen in het Westen. Over het algemeen waren we ons eerder veel meer bewust van de rol van de westerse geallieerden.’

Daartegenover staat een steeds grotere frictie sinds de annexatie van de Krim in 2014, vanwege de Russische framing van de oorlog in Oekraïne als een voortzetting van de strijd tegen fascisme en nazisme. In 2014 was Poetin, samen met onder meer bondskanselier Angela Merkel en hun Franse ambtsgenoot François Hollande, aanwezig in Normandië bij de herdenking van 70 jaar D-Day, wat tot verontwaardiging en ongemak leidde. ‘Sindsdien is er een scheiding der geesten’, zegt Van der Togt. ‘Vanaf dat moment wilde de Oekraïense ambassadeur bijvoorbeeld niet meer samen met de​ Russische ambassadeur de herdenking op het Sovjet Ereveld in Leusden bijwonen.’

Verheerlijking van het Russische verleden

Rusland ging onder Poetin het heroïsche verleden ook meer als propaganda gebruiken. ‘Het bestaande sociaal contract in Rusland was niet meer houdbaar’, zegt Hans van Koningsbrugge, hoogleraar geschiedenis en politiek van Rusland aan de Rijksuniversiteit Groningen. ‘Vroeger was het zo: Ivan en Tanya krijgen het economisch steeds beter, maar moeten hun mond houden over politiek. Toen de groei stagneerde, kwam Poetin met een nieuw sociaal contract: rally ‘round the flag.’

Poetin verheerlijkte het Russische verleden om de nationalistische gevoelens aan te wakkeren, zegt Van Koningsbrugge. ‘De viering van 9 mei op het Rode Plein in Moskou, waarbij de bevrijding door de Russen in de Tweede Wereldoorlog wordt herdacht, werd veel grootser. Dat was in de Sovjet-tijd nooit zo uitbundig. Onder Poetin was er ook geen plek meer voor kritiek op het verleden. Dat mocht alleen maar heroïsch zijn. Dat heeft grote gevolgen voor de geschiedwetenschap. Wat ga je bestuderen als je het nergens over mag hebben?’

Op dezelfde manier gebruikt Poetin nu het heroïsche verleden bij de rechtvaardiging voor de invasie van Oekraïne. Het land zou geregeerd worden door neonazi’s en moet ‘gedenazificeerd’ worden. Russische soldaten vielen Oekraïne binnen in de veronderstelling dat de bevolking bevrijd moest worden, dat ze weer de heldenrol van weleer zouden vervullen.

‘Die denazificatie is natuurlijk je reinste onzin’, zegt Dessing van het Comité Vrouwenconcentratiekamp Ravensbrück. ‘Ik zeg er zondag ook iets over in mijn openingsspeech. Het is navrant dat de Russen tegen de nazi’s de bevrijders waren en nu die rol als propaganda misbruiken om een land binnen te vallen.’

De aanwezigheid van politiek leiders bij herdenkingen is altijd een politieke barometer, zegt Van Koningsbrugge, die in de organisatie zat van het Nederland-Ruslandjaar in 2013. ‘In 2010, toen Dmitri Medvedev tijdelijk president van Rusland was, namen de Amerikanen nog deel aan de viering van 9 mei op het Rode Plein. Later sloeg de retoriek van Poetin om en werd dat ondenkbaar. Hetzelfde geldt voor de aanwezigheid van Duitsers bij de herdenking van de Tweede Wereldoorlog in Nederland. Dat is pas sinds een paar jaar mogelijk. Dat Russen nu niet welkom zijn, zegt alles over de verhoudingen op het wereldtoneel.’