Is Kabila macht al weer kwijt?

GEVRAAGD NAAR zijn mening over Congo's nieuwe president Laurent Kabila, zegt een Afrikaanse diplomaat: 'Een vriend van mij vatte het goed samen: Hoe kun je iemand vertrouwen die vet is geworden door een guerrillastrijd?'..

Gisteren werd Kabila beëdigd als president. Dat was ruim anderhalve week nadat de strijders van zijn AFDL, de Alliantie van democratische krachten voor de bevrijding van Congo-Zaïre, de hoofdstad Kinshasa innamen. Kabila arriveerde drie dagen later. 's Avonds kwam hij aan, stilletjes. 'Als een dief in de nacht', zeggen zijn tegenstanders.

Dagenlang liet Kabila zich niet zien. Afgelopen zaterdag bezocht hij een ziekenhuis, stilletjes. Slechts CNN mocht erbij zijn, de lokale televisie had het nakijken.

In Kinshasa werden twee mogelijkheden gegeven voor dit vreemde gedrag: óf de wegen van Kabila zijn geheel ondoorgrondelijk, óf het is niet Kabila die de lakens in de AFDL uitdeelt, maar iemand anders.

De eerste veronderstelling wordt ondersteund door Kabila's gesol met de Zuid-Afrikaanse president Mandela. Tot twee keer toe liet Kabila, toen nog gewoon rebellenleider, Mandela urenlang wachten op de ijsbreker Outeniqua. En na de inname van Kinshasa liet hij de Zuid-Afrikaanse vice-president Thabo Mbeki zeven uur wachten.

Kabila handelt zoals het hem goeddunkt en is voorspelbaar in zijn onvoorspelbaarheid. Hij presenteert zich als trots, grillig en onafhankelijk. Het is zeer moeilijk toegang tot hem te krijgen. Ook de gezant van de Europese Unie voor de Grote Meren, Aldo Ajello, wilde Kabila afgelopen week spreken, maar moest genoegen nemen met de 29-jarige minister van Buitenlandse Zaken.

Westerse diplomaten voorspellen dat het buitenland snel alle greep op Kabila zal verliezen.

De grote vraag is in hoeverre Kabila dit zelf allemaal bedenkt. 'Hij heeft in de eerste fase van de strijd heel veel steun gehad van Rwanda en Uganda, en in de laatste fase heeft de Angolese hulp de doorslag gegeven. Hij heeft daardoor een Rwandees/Ugandees gezicht, een Angolees gezicht en een Zaïrees gezicht', zegt een politiek waarnemer in Kinshasa.

Het vermoeden dat Kabila de werkelijke macht kwijt is, groeide de afgelopen week, toen de president maar niet in het openbaar verscheen. De AFDL weet dat aan 'veiligheidsproblemen'. Maar zelfs dan moet het voor de nieuwe president mogelijk zijn via de televisie het volk toe te spreken en te vertellen waar hij voor staat.

De twijfels over Kabila's macht houden direct verband met de structuur van de AFDL, die uiterst schimmig is. In Hotel Intercontinental in Kinshasa, dat de AFDL na 17 mei tot hoofdkwartier heeft omgevormd, overheerst geheimzinnigheid. De nieuwe machthebbers praten nauwelijks met de pers. Het is totaal onduidelijk wie de generaals zijn, hoe het leger in elkaar steekt en wat de verhouding tussen burgers en militairen is.

Volgens verschillende bronnen is de invloed van de civiele factie op de militairen gering. Illustratief was een incident bij de veerpont tussen Kinshasa en buurstad Brazzaville. Daar gaf de minister van Buitenlandse Zaken de militairen de opdracht de pont te laten varen. Een tienersoldaatje keek de minister aan en vertelde vervolgens dat hij alleen orders van zijn superieuren aanneemt. De pont bleef waar hij was. Kabila's verhouding tot de militaire top zou vergelijkbaar zijn.

Op de vraag wie er dan wel de lakens uitdeelt, weet niemand het antwoord. Maar de naam 'Bugera' valt vaak.

De militaire kern van de AFDL wordt gevormd door de Alliance Démocratique des Peuples (ADP), een organisatie die vrijwel geheel uit Congolese Tutsi's bestaat. De ADP wordt geleid door Deogratias Bugera, inmiddels secretaris-generaal van de AFDL. Zijn Tutsi-factie krijgt grote steun van Rwanda's sterke man en vice-president Paul Kagame, en van de Rwandese inlichtingendienst, waarvan leden zich in Congo bevinden.

Bugera, die ergens midden dertig is, wordt in Africa Confidential beschreven als 'de militaire commandant voor Kivu-Noord, die altijd een Colt-pistool in zijn broekriem draagt'.

Het was Bugera die in september de opstand tegen het leger van Mobutu begon. Pas later werd Kabila als chef op de AFDL-structuren geplaatst. Bugera's factie wordt ervan beschuldigd AFDL-commandant André Kisase Ngandu om het leven te hebben gebracht. Kisase was de tweede man binnen de alliantie. Hij wilde niet dat de AFDL militair afhankelijk werd van de Tutsi's. Hij werd op 8 januari vermoord.

De invloed van de Tutsi's is zonder twijfel groot. Die van de Angolezen is nog onduidelijk. Het gaat bij hen om ex-Katangese gendarmes en hun zonen, ofwel mensen die van oorsprong Congolees zijn. Ze vochten in 1977 en '78 voor de afscheiding van de zuidelijke provincie Katanga. Ook zij zullen een flinke hap van de macht willen, en zich mogelijk weer beijveren voor afscheiding van Katanga. Saillant detail is dat Kabila zelf ook uit Katanga komt.

Misschien had een van Kabila's getrouwen gelijk toen hij vorige maand tegen een verslaggever van The Wall Street Journal zei: 'Kabila veroverde de zuidoostelijke mijnbouwstad Kalemie. En toen wist hij niet meer van ophouden. Hij had beter moeten overleggen. De verdere opmars was misschien niet zo'n heel goed idee.'

Fred de Vries

Meer over