Analyse

Is het tijd voor een prikplicht voor zorgpersoneel? ‘Dan is het de vraag of ik nog wel verpleegkundige wil zijn’

België verplicht vaccinatie voor zorgmedewerkers. In Den Haag gaan stemmen op om zorginstellingen de mogelijkheid te geven om ongevaccineerde medewerkers over te plaatsen. Ongevaccineerd zorgpersoneel in Nederland is er niet gerust op. ‘Dan is het de vraag of ik nog wel verpleegkundige wil zijn.’

Januari 2021, verpleegkundigen van het Jeroen Bosch Ziekenhuis die tegen covid-19 zijn gevaccineerd, laten dat op hun werkkleding zien. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Januari 2021, verpleegkundigen van het Jeroen Bosch Ziekenhuis die tegen covid-19 zijn gevaccineerd, laten dat op hun werkkleding zien.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Elke ochtend neemt GGZ-verpleegkundige Peter Grootendorst (34) een ijskoude douche. Zo blijf je gezond, zegt hij. En wie gezond is, heeft geen covidvaccinatie nodig. Grootendorst maakt zich nu wel zorgen. Hij vreest een overhaaste invoering van een vaccinatieplicht. ‘Dan is het de vraag of ik nog wel verpleegkundige wil zijn.’

Exacte cijfers over de vaccinatiegraad in de zorg zijn er niet. Ziekenhuizen beschikken over een indicatie, want zij konden vanaf begin januari hun eigen personeel vaccineren. Uit een rondgang van de Volkskrant onder 32 van de 73 ziekenhuisinstellingen blijkt dat het overgrote deel van het ziekenhuispersoneel daarvan gebruik heeft gemaakt, met vaccinatiegraden tussen de 70 en 90 procent. In zes van de ziekenhuisinstellingen ligt het percentage in het ziekenhuis volledig gevaccineerde medewerkers zelfs boven de 90 procent.

Alle ziekenhuizen beklemtonen dat de percentages minima zijn: het gaat alleen om de medewerkers die zij zelf hebben geprikt. Tel daarbij op de medewerkers die bij de GGD of de huisarts een prik haalden, en de vaccinatiegraad ligt hoger. Bovendien hebben sommige ongevaccineerde zorgmedewerkers immuniteit opgebouwd, omdat zij het virus al hebben gehad.

Besmet in het ziekenhuis

Bemoedigende cijfers, vindt medisch microbioloog Louis Kroes van het LUMC in Leiden. Maar is het genoeg? ‘We zijn er inmiddels achter dat het concept ‘groepsimmuniteit’ niet van toepassing is op covid’, zegt Kroes. Een garantie voor volledige bescherming van andere medewerkers en patiënten is de hoge vaccinatiegraad dan ook niet. Volgens hem is de ideale vaccinatiegraad op plekken waar met kwetsbare patiënten wordt gewerkt simpelweg ‘zo hoog mogelijk’. ‘Dat is dus 100 procent’, zegt Kroes. Andere experts zijn het met hem eens.

In mei bleek dat meer dan 30 duizend Britten een corona-infectie hadden opgelopen in het ziekenhuis. Onduidelijk is hoe vaak dat in Nederland gebeurt, want daarover houdt gezondheidsdienst RIVM geen cijfers bij. Maar vaccinatie van zorgmedewerkers is niet alleen belangrijk om het besmetten van patiënten te voorkomen, zegt Kroes. ‘Zorgmedewerkers vormen een cruciale groep. Ze worden veel blootgesteld aan het virus en mogen niet massaal uitvallen’. Of de huidige vaccinatiegraad onder zorgpersoneel en de bredere bevolking voldoende is om de herfst ongeschonden door te komen, is dan ook nog de vraag.

Prikplicht in buitenland

In andere Europese landen is er wel een ‘prikplicht’ voor zorgmedewerkers. Italiaans zorgpersoneel dat in contact komt met patiënten moet gevaccineerd zijn. Zo niet, dan kan hun salaris worden ingehouden. In Frankrijk kan het ongevaccineerde zorgpersoneel onbetaald worden geschorst. Ook België voert een vaccinatieplicht voor al het zorgpersoneel in, hoewel de vaccinatiegraad in Vlaanderen minstens 92 procent is. In Brussel en Wallonië liggen de cijfers lager.

In Nederland is van een vaccinatieplicht geen sprake. Een woordvoerder van het ministerie van Volksgezondheid laat weten dat een vaccinatieplicht in de zorg op dit moment niet aan de orde is, maar dat het niet volledig uitgesloten kan worden dat deze er in de toekomst toch komt. Wel gelden nu al aparte testregels voor niet-gevaccineerd ziekenhuispersoneel: bij coronaklachten moeten zij de testuitslag thuis afwachten, waar gevaccineerde collega’s mogen doorwerken.

In het Jeroen Bosch Ziekenhuis in Den Bosch. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
In het Jeroen Bosch Ziekenhuis in Den Bosch.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Volgens Peter de Jager, hoofd van de intensive care in het Jeroen Bosch Ziekenhuis in Den Bosch, is een prikplicht in Nederland een non-discussie. ‘Iedereen is hier gevaccineerd. Vanaf onze ic bezien, zou ik zeggen: laten we vooral energie stoppen in mensen buiten de ziekenhuizen die niet gevaccineerd zijn. Zij liggen hier nu ernstig ziek op onze ic’

Zijn collega van het UMCG in Groningen, Peter van der Voort, ziet dat anders: ‘Ook hier is vrijwel iedereen gevaccineerd. Maar ik zou er niet per se tegen zijn om vaccinatie toch te verplichten. Weiger je het vaccin met een goede reden, dan kun je werken op een afdeling zonder covidpatiënten.’

Twee kampen

Zien zorgmedewerkers een verplichte prik zitten? 55 procent van de zorgmedewerkers die reageerden op een peiling van vakbond NU’91 is tegen zo’n plicht. Dat zegt weinig over hoe de hele groep zorgmedewerkers over deze kwesties denkt, want slechts 12 procent van de 7.000 leden vulden de enquête in.

Een blik op Facebook-groepen waarin veel verpleegkundigen uit allerlei zorgsectoren zitten, maakt duidelijk dat de vaccinatiediscussie leeft. ‘Ik bepaal zelf wel wat ik wel of niet in mijn lichaam laat spuiten’, reageert een ouderenwerker op de aangekondigde vaccinatieplicht in België. Zulke reacties kunnen op veel steun rekenen. Er is een kleine, actieve groep zorgmedewerkers die hun onbehagen over een mogelijke vaccinatieplicht duidelijk laten klinken.

Zo ook GGZ-verpleegkundige Grootendorst. Zijn voorkeur voor ‘een natuurlijke aanpak’ van de pandemie zie je terug in zijn behandelmethoden. ‘Angststoornissen, drugsgebruik, depressies, psychoses’, zo somt hij de problemen van zijn cliënten in Hoogeveen en Meppel op. Met goede nachtrust, gezonde voeding en het voorkomen van stress is volgens Grootendorst een hoop verbetering mogelijk. De ongekende snelheid waarmee de vaccins zijn ontwikkeld en de manier waarop daarover wordt bericht, wekken zijn argwaan. ‘Is dat wel de hele waarheid?’ De al langer bestaande hepatitis-B-prik nam Grootendorst wel, maar de coronavaccins vertrouwt hij niet.

Thuiszorg in dubio

Henk Norder (62), werkzaam als anesthesieverpleegkundige in het Martini Ziekenhuis in Groningen, denkt daar volledig anders over. Hij is voorstander van een vaccinatieverplichting voor zorgpersoneel en heeft moeite met zorgmedewerkers die een prik weigeren op basis van wat hij ‘alternatieve ideeën’ noemt. ‘Als je het mij vraagt, is het onkunde.’

Norder belandt op Facebook geregeld in verhitte debatten met collega’s die het coronavaccin weigeren. ‘Ik ben geïnteresseerd in de medisch-wetenschappelijke geschiedenis. Je ziet bijvoorbeeld hoezeer vaccins bij de polio-uitbraak in de jaren vijftig het verschil maakten. Wetenschappers zeggen nu ook: de risico’s staan niet in verhouding tot wat het oplevert. Als professionals dat dan niet zien, begrijp ik dat niet.’

Discussies over vaccinaties woeden ook in de thuiszorg, zegt Hans Buijing, directeur van Zorgthuisnl, de branchevereniging van zorgondernemingen in de ouderenzorg met in totaal ongeveer 45 duizend medewerkers . ‘Wij schatten dat tussen de 10 en 15 procent van onze zorgmedewerkers ongevaccineerd is, vooral vanwege religieuze motieven. Die cijfers baseren we op wat we horen van kleinschalige teams, die het allemaal van elkaar weten. We zien kernen in de grote steden en in de bible belt.’

Buijing zit ermee in zijn maag. ‘We hebben te maken met kwetsbare cliënten. Je wilt niet dat zij door ons handelen ziek worden.’ Daarom zou hij liever wel precies weten welke medewerkers een prik hebben gehaald. ‘Maar dat mag niet, vanwege de privacy’. De verwerking van vaccinatiegegevens door werkgevers is verboden, tenzij daarvoor een expliciete wettelijke basis bestaat op nationaal niveau. Dat is in Nederland niet het geval.

'Hou doe: ik ben safe’, staat er op het embleem.  Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
'Hou doe: ik ben safe’, staat er op het embleem.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Gods woord

Buijing vindt een medestander in Tweede Kamerlid Jan Paternotte (D66), die bepleit dat zorginstellingen inzicht zouden moeten krijgen in de vaccinaties van hun personeel en niet-gevaccineerd personeel moeten kunnen overplaatsen naar afdelingen waar ze niet met kwetsbare mensen werken.

Maar weten van je collega’s of ze een prik hebben gehaald, ligt gevoelig op de werkvloer. ‘Dat ik geen vaccinatie heb genomen, wordt niet gewaardeerd door collega’s’, zegt Grootendorst. Naar eigen zeggen ging een collega laatst ‘direct links de gang in’ toen hij mededeelde geen prik te hebben gehaald.

Ook de gereformeerde Elizabeth (31), die als doktersassistente werkt in een ziekenhuis én in de ouderenzorg, is bekend met vijandige reacties van collega’s. Elizabeth is niet haar echte naam. ‘Ik ben heel terughoudend met wat ik zeg’. Toen ze jaren terug ergens net was aangenomen als stagiair, vertelde ze haar leidinggevende dat ze geen hepatitis-B-vaccinatie wilde. Ze kon meteen vertrekken.

Nog altijd heeft zij de hepatitisprik - niet verplicht, wel gebruikelijk - niet gehaald. ‘Dus ik moet elke drie maanden bloed prikken om me te laten controleren.’ Collega’s die op de hoogte zijn van haar levensovertuiging vinden het wel interessant: iemand die nooit een broek draagt, zelfs geen verzekering afsluit – Gods woord is de enige zekerheid – en zich niet laat vaccineren. Als er een vaccinatieplicht komt voor corona, zoekt ze een andere baan. ‘Maar ik hoef me ook geen zorgen te maken. Ik heb trouwplannen, hopelijk zal mijn echtgenoot kostwinner zijn en krijgen we kinderen. Dan staan zij op één.’

Personeelstekort dreigt

Hans Buijing van Zorgthuisnl zegt dat zijn personeel vaak een andere achtergrond heeft dan bijvoorbeeld ziekenhuispersoneel. ‘Er spelen bij ons meer islamitische of andere religieuze overtuigingen mee en het personeel is lager opgeleid dan in ziekenhuizen. Zij zijn soms sceptisch ten opzichte van vaccins.’ Buijing vroeg het ministerie van Volksgezondheid om betere informatievoorziening.

Hoe lastig dat is, ondervond hij zelf. Aan het begin van de coronacrisis stuurde Zorgthuisnl een tweewekelijkse coronamail naar het personeel. Er kwamen klachten binnen: er werd te veel gepusht om te vaccineren, was de teneur. De toon werd aangepast. En toen hij enkele jaren geleden medewerkers wilde aansporen om een griepvaccinatie te halen – slechts tussen de 13 en 28 procent van de zorgmedewerkers haalt die prik – kreeg hij van het RIVM te horen dat hij daar als werkgever niet over gaat.

Buijing staat persoonlijk niet onwelwillend tegenover een vaccinatieplicht, maar erkent dat die tot nieuwe problemen kan leiden. ‘Wij hebben al personeelstekorten. Wat als je door verplichte vaccinaties 10 tot 15 procent van je werknemers verliest? Dat kan niet.’

En zo staat de zorg voor een op het oog onoplosbaar probleem: ongevaccineerde medewerkers veroorzaken ziekteverzuim en een onveilige situatie voor patiënten, maar een vaccinatieplicht is voor hen mogelijk een reden om hun baan op te zeggen. Het leidt tot verdere hoofdbrekens in de zorg, waar voor 2022 al op een tekort van 15 duizend verpleegkundigen wordt gerekend.

Meer over