reportage

Is het in Limburg te warm of het gras te vet? Laatste muskusossen weg uit Nederland

Muskusossen tijdens hun laatste dag in dierentuin GaiaZoo in Kerkrade. Ze verhuizen naar Tsjechië omdat ze niet goed kunnen aarden in Nederland.  Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Muskusossen tijdens hun laatste dag in dierentuin GaiaZoo in Kerkrade. Ze verhuizen naar Tsjechië omdat ze niet goed kunnen aarden in Nederland.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

‘Het is mooi dat ze deze maand nog even een heel koude periode hebben gehad, want dat is hun natuurlijke habitat’, zegt directeur Rob Huppertz van dierentuin GaiaZoo in Kerkrade. Maar woensdag is het toch echt einde verhaal voor de laatste twee muskusossen in Nederland. Moeder Ikkuma (10) en dochter Freya (7 maanden) zijn in een versterkte kist op een vrachtwagen naar een wildpark in Tsjechië vervoerd.

Tijdens de laatste IJstijd leefden muskusossen – robuuste, langharige hoefdieren die meer verwant zijn met schapen dan met runderen – ook in Nederland. Mede daarom werden ze de eerste bewoners van GaiaZoo, toen de Limburgse dierentuin in 2005 zijn deuren opende: de ovibus moschatus (ovibus betekent letterlijk schaapkoe) was terug in Nederland.

Maar of het nou door de voortgaande klimaatverandering komt, door het vette Limburgse gras of door wormziektes, echt goed heeft het dier deze eeuw niet kunnen aarden in Nederland. Een dierentuin in Nuenen had in 2004 ook enkele muskusossen aangeschaft, maar verloor de oerdieren al snel aan een dodelijke virusziekte.

Gezonde jonkies

In Kerkrade leek het aanvankelijk beter te gaan. In 2007 werd de geboorte gevierd van het eerste jong, dat met zijn stevige poten en korte wollige vacht wel wat weg heeft van een bouvier. Het groeide gezond op en vertrok op 2-jarige leeftijd naar een dierentuin in Litouwen.

Meer geboortes volgden – op het hoogtepunt graasden er zelfs negen muskusossen op de vlakte in GaiaZoo. Sommige dieren haalden zelfs de respectabele leeftijd van 16 jaar, hoger dan het gemiddelde in het wild, mede door de zekerheid van voedsel en veterinaire zorg. Een aantal muskusossen werd in het kader van het Europese fokprogramma succesvol uitgeplaatst naar andere dierentuinen.

Maar daarna begon het ‘kwakkelen’, zoals directeur Huppertz het omschrijft. Er werden jongen dood geboren. Dieren werden na korte of langere tijd ziek en stierven door onbekende oorzaak. Het afgelopen jaar gingen na een lang ziekteproces en ondanks intensieve medische zorg ook twee volwassen muskusossen dood, waaronder de vader van Freya.

Doodsoorzaak onbekend

‘De precieze doodsoorzaak is nooit achterhaald, ook niet door onderzoekers van de Universiteit Utrecht’, zegt Huppertz. ‘We vermoeden dat het iets met het dieet te maken heeft’, voegt curator/collectiebeheerder Emile Prins eraan toe. ‘Misschien ligt het aan de minerale samenstelling van het Limburgse gras.’

Ook de klimaatverandering zou een rol kunnen spelen. Muskusossen leven in het wild vooral in arctische gebieden in Groenland en Alaska. Ze zijn gewend aan barre kou en schrale gronden. ‘De steeds warmere en langere zomers zijn niet in hun voordeel’, aldus Huppertz.

Na de twee sterfgevallen heeft GaiaZoo met pijn in het hart besloten uit voorzorg afscheid te nemen van Ikkuma (‘vuur’ in de taal van de Inuit, de Eskimo’s in het Noordpoolgebied) en Freya – vernoemd naar de godin van vruchtbaarheid. ‘Beide dieren zijn in onze dierentuin geboren’, aldus Huppertz. ‘Maar we vinden het vanuit het oogpunt van dierenwelzijn niet langer verantwoord om deze oorspronkelijke ijstijdbewoners in onze omgeving te houden.’

Via de Europese dierentuincoördinator werd een passend alternatief gevonden in het Tsjechische wildpark Chomutov, waar al jaren muskusossen in goede gezondheid leven. Daar kan het ook warm worden, erkent Huppertz, maar is de luchtvochtigheid lager. Bovendien matcht de Tsjechische populatie genetisch gezien goed met de dieren van GaiaZoo – van inteelt kan geen sprake zijn.

De dag voor vertrek

Een dag voor vertrek staan moeder en kind in GaiaZoo nog niets vermoedend op de grazige vlakte vol rotsblokken langs het water. ‘Kijk ze daar nu staan, in blakende gezondheid’, verzucht directeur Huppertz. ‘En toch heb ik geen spijt van ons besluit. De verhuizing is in het belang van de dieren.’

Freya ligt op de grond te slapen, terwijl Ikkuma de wacht houdt. Je zou ze bijna willen aaien, zo knuffelig zien ze eruit. Maar Huppertz schudt waarschuwend het hoofd: ‘Muskusossen zijn prachtige oerbeesten, maar o zo agressief. Ze kennen geen angst en vertrouwen helemaal op hun kracht. Als de moeder vindt dat je te dichtbij haar kind komt, gaat ze achter je aan. Samen met de leeuwen zijn ze de gevaarlijkste dieren in het park.’

Hij vertelt van die keer dat een verzorger te dicht langs het stevige metalen hek van het nachtverblijf liep. ‘Een muskusos heeft met zijn schedeldak het hele hek ontzet. Het dier ziet de aanval als zijn beste verdediging. Het hek hebben we sindsdien met extra steunbalken versterkt.’

Een iconische diersoort

Curator Prins vindt het ‘hartstikke jammer’ dat ze moeten vertrekken. Maar het moet, het is voor hun eigen gezondheid. ‘Het is een fantastische, iconische diersoort die de mammoet en wolharige neushoorn heeft overleefd’, aldus Prins. ‘Het is een moeilijke beslissing geweest, ook omdat muskusos de eerste diersoort in ons park was. Maar we kunnen ze helaas niet optimaal houden in Limburg.’

Het leefgebied van de muskusossen wordt binnenkort ingepikt door een ander dier uit het Hoge Noorden: het bosrendier. ‘Die gedijen beter in ons klimaat’, aldus Huppertz. ‘Tussen 2007 en 2020 zijn liefst 39 bosrendieren geboren in ons park. En door hun verhuizing ontstaat er weer letterlijk ruimte voor een nieuw gebied: Pampa en Patagonië, waar onder meer vicuna’s – een soort lama’s – komen te lopen.’

Het natuurlijke luchtkussen van de muskusos zou een uitkomst zijn voor de sportende mens. Want hoe voorkom je een hersenschudding bij het koppen van een zware natte voetbal?

Welkom terug, wild dier. Na de wolf kunnen er nog veel meer terugkeren in Nederland, dromen sommigen.

De mammoet had seks met andere mammoetsoorten. Dat stelt een dna-analyse van een miljoen jaar oude kiezen.

Meer over