Vier vragenOostvaardersplassen

Is herten afschieten goed of slecht voor vogels? Het laatste woord is aan de rechter

Mag Provincie Flevoland edelherten in de Oostvaardersplassen afschieten als er te veel zijn? Oftewel: mag de mens ingrijpen in een gebied dat het aan de krachten van de natuur had overgelaten? Woensdag doet de Raad van State uitspraak in het hoger beroep. Lees dit stuk uit juli 2020 terug. 

Aankomst van de paarden uit de Oostvaardersplassen in natuurgebied Paleolitico Vivo bij Atapuerca in Spanje.Beeld Hollandse Hoogte / Olivier Middendorp Fotografie

Is de kwestie-Oostvaardersplassen nu nog niet beslecht?

Die sleept inderdaad voort, maar de hoop is dat de hoogste bestuursrechter er een einde aan maakt. Het begon in 2018, toen Provincie Flevoland na een bestuurlijk rapport en onder druk van dierenactivisten een einde maakte aan het recht-van-de-sterkste-beleid in het gebied, waarbij natuurlijke processen tot dan toe zo veel mogelijk vrij spel hadden. Verzwakte grote grazers langs de hekken, die door gebrek aan voedsel uit hun lijden verlost moesten worden, zouden tot het verleden gaan behoren.

Zouden. Want eind 2019 maakten natuurclubs met hulp van ontwerper van het gebied – ecoloog Frans Vera – succesvol bezwaar tegen deze plotselinge ommezwaai. De rechter oordeelde dat de provincie het nieuwe beleid in het Natura 2000-gebied niet goed genoeg had onderbouwd. Flevoland en uitvoerder Staatsbosbeheer gingen daar weer tegen in beroep.

Waarom zou de Raad van State anders oordelen?

Met terugwerkende kracht heeft de provincie het beleid alsnog degelijk proberen te staven met onderzoek van vier ecologen. Zij kwamen begin dit jaar met stevige conclusies over het oude beleid en argumenten om het aantal grote grazers (heckrunderen, konikpaarden en edelherten) door menselijk ingrijpen te maximeren.

‘Dit is met recht een drama te noemen’, zegt Frank Berendse, emeritus hoogleraar ecologie en een van de onderzoekers, over de historische vogelstand in het van oorsprong vogelgebied. ‘De verarming als gevolg van keuzes in beheer is een unicum in de Nederlandse natuurgeschiedenis.’ Met zijn collega’s concludeert Berendse dat door overbegrazing minimaal 21 in Nederland ernstig bedreigde broedvogelsoorten zijn verdwenen uit het grasdeel van de Oostvaardersplassen.

Natuurclubs kunnen er toch niet tegen zijn dat beleid met dergelijke resultaten wordt aangepast?

Onder meer de Stichting Dierbaar Flevoland – gesteund door ecologen Vera en Han Olff (Rijksuniversiteit Groningen) – is dat wel. Ze vindt het misleidend om te wijzen op de vogels die van het droge deel zijn verdwenen. Het grootste deel van de Oostvaardersplassen is moeras en ook om die reden heeft het gebied een Natura 2000-status gekregen. ‘Met de Natura 2000-soorten is het veel beter gesteld’, zegt Vera.

Maar ook als je naar het moeras kijkt, ziet het er niet best uit, zeggen Berendse en zijn collega’s. Van de zeven ernstig bedreigde broedvogelsoorten die daar wettelijk in stand gehouden moeten worden, zijn er vier inmiddels verdwenen (woudaapje, kleine zilverreiger, blauwe kiekendief, grote karekiet) en is er een sterk achteruitgegaan (roerdomp). Berendse ziet sterke aanwijzingen dat de teruggang van deze soorten een indirect gevolg is van overbegrazing door de grote grazers, en van de grote hoeveelheden grauwe ganzen die dit weer aantrekt. Zijn tegenstanders werpen tegen dat bedreigde vogels in het moeras het in het hele land zwaar hebben en dat Staatsbosbeheer bovendien het moerasdeel niet goed beheert.

Waarom zou je terugwillen naar het oude beheer, terwijl daar veel verzet tegen was?

De provincie is er veel aan gelegen tijdens de volgende strenge winter onrust aan de hekken van de Oostvaardersplassen te voorkomen. Voor de ecologen speelt dit geen rol. Zij kijken naar de natuurdoelen in het vogelgebied en welk beleid daarbij geoorloofd is. Nergens zijn de verschillen van mening daarover zo groot als rond de Oostvaardersplassen. 

Samen met ecoloog Olff is grondlegger van het gebied Vera nog steeds overtuigd dat de natuurdoelen het meest gebaat zijn als het gebied qua grote grazers zijn eigen draagkracht bepaalt. Maar het gaat volgens Vera om een veel grotere vraag. Namelijk of Nederland de Europese Vogel- en Habitatrichtlijn zomaar terzijde kan schuiven, wat volgens hem nu gebeurt. Want om het door hem bedachte systeem in het Europese beschermde gebied aan te passen, moet uit een beoordeling blijken dat het boven elke wetenschappelijke twijfel verheven is dat een nieuw project in of om het gebied geen negatieve gevolgen heeft voor de oorspronkelijke doelen en de natuurlijke kenmerken van het gebied. ‘Die zekerheid is er niet’, zegt Vera. ‘Integendeel, wat zij willen gaat te koste van de Natura 2000-soorten.’

Niet waar, concluderen Berendse en de drie andere ecologen: ‘De analyse van de gegevens heeft geen enkele aanwijzing gegeven dat een vermindering van het aantal grote herbivoren of van de oppervlakte grasland in de randzone negatieve effecten zou hebben op de vogelbevolking van het moeras.’

Ziedaar, de clash der ecologen, waar de hoogste bestuursrechter binnen zes weken een winnaar uit moet zien te ontwarren. De uitkomst van de rechtszaak zal het beleid van de provincie vanaf het najaar bepalen. En het pluimage demonstranten dat zich dan weer aan de hekken van de Oostvaardersplassen meldt.

Meer over Oostvaardersplassen

Frans Vera kan niet langer zwijgen over ‘zijn’ Oostvaardersplassen: ‘Schande dat de politiek is gezwicht’
Na ernstige bedreigingen trok Frans Vera zich terug uit het debat over ‘zijn’ Oostvaardersplassen. Nu het beleid radicaal is omgegooid, kan hij niet langer zwijgen. ‘Hoezo massale sterfte? Dat is totale framing door activisten. En de politiek gaat erin mee.’

Oostvaardersplassen terug bij af: rechter verbiedt alsnog afschieten edelherten

De discussie over de Oostvaardersplassen kan weer van voor af aan beginnen. Het afschieten van gezonde edelherten, waar Staatsbosbeheer in opdracht van de provincie Flevoland vorig jaar december mee begon om (grootschalige) natuurlijke sterfte van de dieren te voorkomen, is onvoldoende onderbouwd.