Acht vragen

Is er een snelle oplossing voor de hoge energieprijzen? (Laten we maar hopen op een zachte winter)

De EU-ministers van Financiën overleggen maandag en dinsdag in Luxemburg over de almaar stijgende energieprijzen. De Europese Commissie werkt aan een ‘gereedschapskist’ om de pijn te verzachten. Hoe heeft het zo ver kunnen komen?

Enschede-Zuid waar veel huizen slecht geïsoleerd zijn.  Beeld Harry Cock
Enschede-Zuid waar veel huizen slecht geïsoleerd zijn.Beeld Harry Cock

Zien we hier de gevolgen van de energietransitie?

Nee, of hooguit een beetje. De hoge energieprijzen zijn vooral een nawee van de coronapandemie. Anderhalf jaar geleden was energie spotgoedkoop omdat er veel minder vraag was. Nu economieën wereldwijd aantrekken, kan het aanbod de vraag niet bijbenen. De energievoorziening is verstoord. Daardoor bereikte de benzineprijs afgelopen vrijdag een record van 2 euro per liter en kost een kuub gas nu ongeveer 75 cent, terwijl tien tot dertig cent ‘normaal’ is.

Waarom heeft Nederland geen strategische gasreserves? Daarmee kun je dit soort tekorten en prijsschokken voorkomen.

Er zijn vijf opslagkamers voor aardgas, onder meer in Norg en bij Bergen. Maar die zijn vooral bedoeld om grote piekvragen in de winter op te vangen. Bijvoorbeeld als het even extreem koud wordt en overal in het land de verwarmingsketels volop moeten loeien om huizen en kantoren te verwarmen.

Sommige energie-experts vinden dat Nederland strategische gasreserves moet aanhouden, net als met olie, om in tijden van krapte te voorkomen dat de prijs de pan uitrijst, zoals nu gebeurt. Niet iedereen is het hiermee eens: het aanhouden van grote hoeveelheden aardgas ‘voor het geval dat’ kost miljarden en is tot nu toe eigenlijk niet nodig geweest.

Wat is er nu anders dan anders?

De bestaande bergingen zitten normaal kort voor de winter bijna helemaal vol. Ze worden gevuld in de zomer als de vraag naar aardgas laag is, en de prijs ook. Afgelopen vrijdag waren ze voor nog geen 60 procent gevuld. Dit betekent dat in geval van een zeer strenge winter mogelijk gastekorten ontstaan.

De reden dat de bergingen matig gevuld zijn, is dat de vraag naar gas ook in de zomer hoog was, omdat economieën wereldwijd herstelden van de coronaklap. Dit leidde tot een verhoogde vraag op een moment dat er normaal gesproken relatief weinig aardgas nodig is. Daardoor was aardgas ook in de zomer duur en wilden handelaren de voorraadkamers niet vullen met duur gas, dat mogelijk in januari veel minder waard zou zijn.

Nederland bemoeit zich minder met de energievoorziening dan andere Europese landen. Dat hoefde ook niet, omdat we tot voor kort gas genoeg hadden. Frankrijk kondigde vorige week een maximum af voor de prijsstijgingen. Minister Blok van Economische Zaken zei vrijdag voorlopig geen nieuwe maatregelen te nemen.

Komen huishoudens deze winter mogelijk in de kou te zitten?

De Gasunie zag afgelopen zomer al dat de voorraadkamers onvoldoende gevuld werden en waarschuwde dat de leveringszekerheid in gevaar kwam. Maar meer dan waarschuwen kan de Gasunie niet. Minister Blok denkt dat het wel los loopt, liet hij de Tweede Kamer onlangs weten.

Bij een echt tekort is vooral de industrie het haasje; Nederlandse huishoudens mogen volgens Europese wetten niet worden afgesloten van verwarming. Er is ook genoeg gas voorradig dat geschikt is voor cv-ketels. Huishoudens met een variabel energiecontract betalen wel de hoofdprijs: hun leveringscontract is veel duurder geworden en vanaf 1 januari zullen meer Nederlanders de gevolgen van de prijsstijgingen gaan voelen. Dat zal gaan om honderden euro’s extra per jaar.

Europa schreeuwt om meer gas. Rusland heeft een fonkelnieuwe pijpleiding NordStream 2 klaar liggen, maar levert nog niks. Zien we hier de hand van Poetin, die Europa even laat merken dat hij de touwtjes in handen heeft op energiegebied?

Dat beeld klopt niet helemaal. Dat de nieuwe leiding nog niet gebruikt kan worden, komt vooral doordat een Duitse toezichthouder nog zijn fiat moet geven. Dat goedkeuringsproces is vorige maand begonnen en zal vermoedelijk een maand of vier vergen. NordStream 2 zal dus deze winter geen soelaas bieden.

De sleutel ligt dus eerder in Duitsland. Rusland levert netjes wat eerder is afgesproken, zei afgelopen weekeinde de Duitse baas van energieproducent Uniper tegen Reuters. Russisch gas voor Noordwest-Europa komt voornamelijk via Oekraïne, dat forse bedragen eist voor het transport. Meer gas leveren betekent dat Rusland flink moet betalen.

Moskou heeft volgens sommige experts altijd gepleit voor langetermijncontracten, maar daar wilde Europa niet aan. We hebben het tekort dus deels aan onszelf te wijten. Overigens zal Rusland niet rouwig zijn om de krapte: waar de gasprijzen anderhalf jaar geleden nog extreem laag waren, verdient Moskou nu goed aan elke verkochte kuub. Dat Europa straks wellicht bibberend naar Moskou kijkt, zal Poetin tevreden stemmen.

Nederland heeft nog altijd fikse hoeveelheden aardgas in de grond. Kan de kraan niet tijdelijk een stukje verder open?

In geval van nood (lees: een koude winter) kan de gaskraan tijdelijk weer een tijdje verder open. Een vijftal putten staat nog op de ‘waakvlam’ en die kunnen tijdelijk bijspringen als Nederland zonder gas dreigt te komen. Voorlopig blijven deze bronnen nog stand-by; minister Blok van Economische Zaken weigerde vorige maand een einddatum te noemen. Aanvankelijk had het kabinet beloofd dat de winning na 2022 helemaal zou stoppen. Nu blijft Groningen jaarlijks 1,5 miljard kuub gas leveren (ooit ruim 40 miljard kuub), ‘zodat de productie weer aan de gang kan in het uitzonderlijke geval dat dat nodig is’, aldus Blok.

En kernenergie?

Kernenergie gaat de problemen op korte termijn niet oplossen; de bouw van een centrale vergt minstens een decennium. Bouwers van kerncentrales zien Nederland niettemin steeds meer als een interessante optie voor een toekomstige centrale. Onder meer van Franse (Électricité de France) en Britse kant (Rolls-Royce, dat kleine centrales ontwikkelt die ooit in nucleaire onderzeeërs werden gebruikt) bestaat warme belangstelling voor de Nederlandse markt.

Hoewel kernenergie op korte termijn nog geen rol lijkt te spelen, zeggen sommige partijen: begin alvast het vergunningentraject, dat ook jaren vergt. Als dat klaar ligt, duurt het uiteindelijk minder lang om een centrale te realiseren. België en Duitsland nemen juist afscheid van hun kerncentrales en gaan de komende jaren gascentrales bijbouwen.

Of er meer kernenergie bij komt de komende jaren, zal onder meer afhangen van het Europese keurmerk voor duurzame energie. Later dit jaar moet Europa besluiten of kernenergie op deze lijst het predicaat duurzaam krijgt. Als dat gebeurt, kunnen marktpartijen makkelijker leningen afsluiten voor de enorme investeringen die met de bouw van een centrale gemoeid zijn. Waar België en Duitsland stoppen met nucleaire stroomopwekking, willen veel andere landen juist uitbreiden. De komende jaren zal de vraag naar elektriciteit sterk groeien en een grote afhankelijkheid van gas (dat bovendien leidt tot CO2-uitstoot) is hierbij ongunstig.

Op korte termijn is er dus geen oplossing?

Nee. Energie (transportbrandstof, aardgas, elektriciteit) zal naar verwachting nog wel even duur zijn. Het hopen is op een zachte winter. Dan is de vraag lager en zullen de prijzen in het voorjaar mogelijk weer wat dalen.

Meer over