vijf vragen

Is een derde prik tegen corona een nekslag voor het virus of een slecht plan?

De Gezondheidsraad zal naar verwachting in september adviseren om in elk geval voor bepaalde kwetsbare groepen een derde coronavaccin in te zetten. De vraag blijft of zo’n derde prik nodig of verstandig is. ‘Je moet wel blijven snappen wat je aan het doen bent.’

Een Israeliër krijgt een derde Pfizerprik. Het land maakte deze week bekend een derde prik beschikbaar te willen stellen voor iedereen van 12 jaar en ouder.  Beeld AP
Een Israeliër krijgt een derde Pfizerprik. Het land maakte deze week bekend een derde prik beschikbaar te willen stellen voor iedereen van 12 jaar en ouder.Beeld AP

Een derde prik? Waarom eigenlijk?

Om twee redenen: de een minder, en de ander meer omstreden.

De minder omstreden reden: kwetsbare personen bij wie vaccinatie niet goed is aangeslagen, zoals zeer oude mensen of transplantatiepatiënten die immuunonderdrukkende medicijnen gebruiken. Kleine studies laten zien dat het kan helpen dergelijke patiënten een extra prik te geven. In Baltimore ging transplantatie-arts Dorry Segev ertoe over 24 transplantatiepatiënten die na twee vaccinaties nog altijd geen antistoffen in hun bloed hadden, een derde prik te geven. Acht van hen ontwikkelden alsnog antistoffen; bij zes andere patiënten die maar weinig antistoffen hadden, ging de hoeveelheid antistoffen omhoog.

Onder meer Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk besloten daarom al eerder om de bescherming van dergelijke patiënten extra ‘bij te tanken’ met een derde prik. En het lijkt niet meer dan logisch dat Nederland dit ook zal doen. ‘Er is zelfs al een kleine studie gedaan naar een vierde prik’, zegt hoogleraar immunologie Debbie van Baarle (UMCG, RIVM), die met drie andere universiteitsziekenhuizen onderzoek doet naar vaccinatie bij mensen die een niertransplantatie ondergingen.

Meer omstreden is motivatie nummer twee: een extra prik om gezonde, jongere mensen zonder directe medische noodzaak extra te beschermen. Zo maakte Israël deze week bekend de derde dosis aan iedereen ouder dan 12 beschikbaar te stellen, en willen de VS en Tsjechië de extra prik vanaf eind september aan alle volwassenen geven. De derde dosis zou beschermen tegen de nieuwere varianten van het coronavirus zoals de deltavariant, is de achterliggende gedachte.

Wilt u dit verhaal liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Niks mis mee, toch?

Dat is de vraag. Aan de ene kant: er zijn inderdaad aanwijzingen dat de immuniteit onder ‘gewone’ mensen na een tijdje afneemt, zeker in gebieden waar de deltavariant rondgaat. Zo liet een grote Britse studie zien dat de bescherming tegen infectie bij mensen die volledig zijn ingeënt met het Pfizervaccin de afgelopen maanden is weggezakt van ruim 90 naar een procent of 75. Vergelijkbare cijfers vond men in New York: een dip in de beschermende werking van vaccins, toen de deltavariant daar dominant werd.

Aan de andere kant: gevaccineerden zijn nog steeds uitstekend beschermd tegen ernstige corona, ziekenhuisopname en overlijden. Wie is gevaccineerd, heeft in zijn weefsels en bloed immers doorgaans geheugencellen en ‘T-cellen’, die de herinnering dragen hoe ze het virus moeten aanpakken. Als de hoeveelheid antistoffen in het bloed na een tijdje afneemt – wat normaal is – kan een gevaccineerde misschien wel geïnfecteerd raken, er verkouden van worden en anderen aansteken. Maar daarna zwengelt het immuungeheugen de afweerreactie aan, en wordt de infectie snel bedwongen.

‘Ik durf eigenlijk niet goed te zeggen of een derde prik voor de gehele bevolking wel zoveel toegevoegde waarde heeft’, zegt Van Baarle daarom. ‘Bij veel mensen zal de hoeveelheid antistoffen in het bloed na een tijdje wel zijn afgenomen. Maar het gros van de gevaccineerden is dan nog steeds wel degelijk beschermd tegen ernstige ziekte.’

Maar baat het niet dan schaadt het niet, toch?

Dat is zoals voorstanders van de derde prik bij gezonde mensen redeneren. De derde prik kan de weefsels in neus en keel waar het virus toeslaat weer wapenen met verse antistoffen. Zo is de leraar of horecamedewerker weer extra beschermd tegen infectie, en kan die het virus ook niet doorgeven aan leerlingen of klanten die misschien nog wél kwetsbaar zijn voor ernstige covid. Het is goed denkbaar dat de Gezondheidsraad om die reden adviseert zorgmedewerkers bij te prikken: een groep die veel met kwetsbare mensen omgaat.

‘Maar de vraag blijft dan toch: wat schiet je er eigenlijk mee op om veel meer mensen de derde prik te geven’, zegt hoogleraar vaccinontwikkeling Gideon Kersten (LUMC). ‘Als het je bedoeling is om het virus minder te laten circuleren, kun je er misschien beter voor kiezen om eerst de bevolking van armere landen in te enten.’ De deltavariant (overgewaaid uit India) en de gammavariant (uit Brazilië) bewijzen immers: nieuwe virusvarianten ontstaan nogal eens op plekken waar het virus zich nog vrijelijk kan voortplanten.

Daarnaast geldt het ethische argument: niet zo netjes als wij alweer voor de derde keer naar de prikspuit grijpen, terwijl er ook landen zijn waar zelfs zorgmedewerkers en ouden van dagen nog onbeschermd zijn. Neem het Verenigd Koninkrijk: 66 miljoen inwoners, van wie 80 procent is gevaccineerd – en toch bestelde men laatst nog eens 110 miljoen doses, als voorraad voor een eventuele derde prikronde.

De WHO riep om die reden begin augustus op tot een tijdelijke stop op boosterprikken, tot in elk geval eind september. Alleen voor kwetsbaren is de derde dosis ‘geen luxe’, zei WHO-directeur voor Europa Hans Kluge maandag op een persconferentie.

Van Baarle weet nóg een reden om terughoudend te zijn met derde prikken: misschien is het juist wel goed als de natuur haar werk doet. In plaats van het virus krampachtig uit ons lijf te houden met een derde prik, zou ons immuunsysteem na twee vaccins ook een natuurlijke oppepper kunnen krijgen door in aanraking te komen met het echte virus. ‘Zolang het virus een beetje circuleert, zal het bijdragen aan het in stand houden van de afweer’, zegt ze.

Zijn we na de derde prik eigenlijk klaar?

Ook daarover is onder wetenschappers veel debat. Voor je het weet hebben we een jaarlijkse prikcampagne, beetje vergelijkbaar met de griepprik. Maar er zijn ook intrigerende aanwijzingen dat de derde prik wel eens de laatste kan zijn.

Dat heeft te maken met de langere tijdsduur tussen de prikken. Bij coronavaccins zit er tussen de eerste en tweede prik maar enkele weken of maanden tijd, een keuze die onder meer is ingegeven doordat men haast wilde maken met de onderzoeksfase. Maar van andere vaccins is bekend dat ze beter werken als er veel meer tijd tussen de prikken zit. Zo krijgt men de derde prik hepatitis-b-vaccin pas na vijf maanden – waarna men prompt levenslang beschermd is.

Een intrigerende ontdekking deden Singaporese immunologen bij acht mensen die twintig jaar geleden een infectie met het sarsvirus doormaakten, een verwant coronavirus. Na vaccinatie tegen het huidige coronavirus hadden de acht opeens ‘superimmuniteit’, tegen alle varianten – maar ook bijvoorbeeld tegen vijf coronavirussen die rondgaan in vleermuizen en schubdieren.

Langer wachten kan dus wel eens beter zijn. Maar om precies die reden zeggen andere immunologen: zoek dat eerst even wat beter uit. ‘Moet je nou iedereen opeens al voor de winter gaan boosten? Ik zou eerst meer wetenschappelijk bewijs zien’, zegt Van Baarle.

Waar blijft de speciale delta-booster?

Mocht de Gezondheidsraad adviseren om over te gaan tot de derde prik voor kwetsbaren en misschien zorgpersoneel, dan zal de keuze waarschijnlijk vallen op de vaccins van Pfizer en Moderna: ‘Want die hebben we op voorraad’, zegt Van Baarle.

In theorie zou je dat vaccin makkelijk kunnen bijwerken, zoals je ook een virusscanner op de computer bijwerkt, zodat het vaccin ook beschermt tegen nieuwere varianten zoals de deltavariant. Maar de toelatingsregels verhinderen dit, vertelt Kersten. ‘Als er een iets ander antigeen in het spel is (het deel van het vaccin waarop het immuunsysteem aanslaat, red.), moet men het vaccin opnieuw klinisch testen.’ Dat kan bij een kleinere groep mensen en gaat in versneld tempo, maar het moet wel gebeuren. ‘Bij de griepprik, die ieder jaar wordt bijgesteld, is dit ook altijd een race tegen de klok’, zegt Kersten.

Ook nog in onderzoek: verschillende combinaties van vaccins. Eerder ontdekte men bijvoorbeeld dat het Pfizervaccin als tweede prik na een dosis AstraZeneca uitstekend werkt, wat bewijst dat het combineren van verschillende prikken zin kan hebben. ‘Verschillende vaccins kietelen je afweer allemaal net even op een iets andere manier’, zoals Van Baarle zegt.

Ook dat zou voor Van Baarle overigens een reden zijn om nog even te wachten met een derde prik voor de hele bevolking. ‘Het onderzoek loopt nog. En je moet wel blijven snappen wat je aan het doen bent.’

Meer over