Analyse

Is de wereld, na bijna twintig jaar oorlog in Afghanistan, weer terug bij af?

Na bijna twintig jaar trekken buitenlandse troepen zich terug uit Afghanistan. Wat zijn de geopolitieke gevolgen van de ‘war on terror’? Eindigt alle geweld en verwoesting weer bij nul, bij een vrijhaven voor terrorisme?

40 procent van de afgestudeerden aan de universiteit van Kabul bestaat op dit moment uit vrouwen.  Beeld Getty Images
40 procent van de afgestudeerden aan de universiteit van Kabul bestaat op dit moment uit vrouwen.Beeld Getty Images

‘De situatie is catastrofaal en de schok totaal. Ik weet niet wat er morgen met ons gaat gebeuren. Het enige dat ik wens is dat we in leven blijven’, zei Sedigh, een inwoner van Herat tegen Le Monde. Vrijdag werd bevestigd dat de Taliban Kandahar en Herat, de tweede en derde stad van Afghanistan, hebben veroverd.

De Afghaanse regering implodeert in adembenemend tempo. De Amerikanen vrezen dat Kabul binnen een maand zal vallen. ‘Ik zou zeggen dat de kans vijftig procent is dat de Taliban het hele land innemen en vijftig procent dat ze de helft tot tweederde innemen’, zegt Michael O’Hanlon, Afghanistan-expert bij de Amerikaanse denktank Brookings Institute.

Is de wereld weer terug bij af, na een oorlog van twintig jaar, die alleen al de Verenigde Staten 970 miljard dollar kostte en de levens eiste van bijna 2.500 Amerikanen en naar schatting 270 duizend Afghanen? Eindigt alle geweld en verwoesting weer bij nul, bij een barbaars en theocratisch bewind dat Afghanistan transformeert tot vrijhaven voor terroristen die aanslagen op het Westen beramen?

Slechter af

De zwakste partij lijkt in elk geval terug bij af te zijn: de Afghaanse bevolking, in het bijzonder de vrouwen. Als een van de weinige media berichtte de BBC uit de plaatsen die de Taliban hebben veroverd. De beelden deden vertrouwd aan: vrouwen in boerka, bebaarde mannen die op autoritaire wijze vertelden hoe vrouwen zich moesten kleden. Hoewel Afghanistan sinds 2001 geen paradijs voor vrouwen is geworden, zijn miljoenen meisjes naar school gegaan. Een kwart van het Afghaanse parlement bestaat uit vrouwen, evenals 40 procent van de afgestudeerden aan de universiteit van Kabul. Die vooruitgang zal teniet worden gedaan als het schrikbewind van de Taliban hersteld wordt.

Europa zal waarschijnlijk nog slechter af zijn dan in 2001. In de afgelopen twintig jaar is een uitgebreide infrastructuur van mensensmokkelaars en vluchtroutes ontstaan. Afghaanse vluchtelingen zullen daarvan gebruik maken. Opnieuw zal Europa klem komen te zitten tussen morele pretenties en de politieke wens om immigratie zo veel mogelijk te beperken.

Of ook de Amerikanen terug bij af zijn, is echter de vraag. ‘In de jaren negentig sloten de Taliban een deal met Al Qaida-leider Osama Bin Laden’, zegt veiligheidsexpert François Heisbourg van de Franse denktank Fondation pour la Recherche Stratégique. ‘Het was geen erg goede deal, want als gevolg daarvan verloren zij de macht. Het zou verrassend zijn als dat nu weer zou gebeuren. Ik geloof dat de Taliban vooral geïnteresseerd zijn in de macht over Afghanistan zelf.’

Net als veel andere experts gelooft Heisbourg dat de Taliban de les van 2001 geleerd hebben. Als zij ruimte geven aan het internationale terrorisme, halen zij zich de toorn van de Amerikanen op de hals en zullen zij de macht weer kwijtraken.

Terrorisme

Naar schatting vijfhonderd strijders van Al Qaida vechten mee met de Taliban. Ook Islamitische Staat is in Afghanistan aanwezig, maar die organisatie heeft juist een conflict met de Taliban. In het ‘vredesakkoord’ dat de Taliban vorig jaar met de regering van Donald Trump sloten, beloofden zij dat Afghanistan geen vrijhaven voor Al Qaida en vergelijkbare groepen zal worden.

Volgens een rapport voor de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties is echter ‘onmogelijk te beoordelen’ of de Taliban die belofte zullen nakomen. ‘Al Qaida en andere geestverwante militanten vieren de ontwikkelingen in Afghanistan als een overwinning voor de zaak van de Taliban en daarmee van het mondiale radicalisme’, aldus het rapport. Rationeel is het onverstandig voor de Taliban om het Westen te provoceren, maar laat de ideologisch gedreven export van de jihadistische islam zich onderdrukken? ‘Misschien klopt het dat Afghanistan geen vrijhaven wordt. Maar misschien ook niet. Wie kan het monster van Frankenstein controleren?’, zegt onderzoeker Michael O’Hanlon van het Brookings Institute.

De pogingen om in landen als Irak en Afghanistan gewapenderhand een florerende democratie te vestigen zijn hopeloos mislukt. Maar de ‘oorlog tegen terrorisme’ is wel degelijk een succes gebleken, stelt O’Hanlon. Leiders van Al Qaida werden afgeluisterd, elektronisch gevolgd en gedood door drones of commando-acties. Naar schatting 80 procent van het Al Qaida-kader in Afghanistan is op die manier uitgeschakeld. In Irak en Syrië werd Islamitische Staat verslagen door lokale bondgenoten, geholpen door Amerikaanse luchtsteun en inlichtingenwerk. Zulke successen werden niet bereikt door grootscheepse invasies, maar door enkele duizenden troepen ‘op de grond’, voorzien van hoogwaardige technologie.

Jojo-effect

O’Hanlon vindt dan ook dat de VS 2.500 troepen in Afghanistan hadden moeten houden. In elk geval moeten de Amerikanen nu meer doen om de machtsgreep van de Taliban te voorkomen, zoals het inzetten van luchtsteun en special forces. Anders dreigt een ‘jojo-effect’ zoals in Irak, waar de Amerikanen toch weer terugkeerden toen de veiligheidssituatie uit de hand liep. ‘Drieduizend troepen is het juiste aantal. Niet nul’, zegt O’Hanlon. Die drieduizend troepen komen er, maar dan alleen om Amerikanen uit Kabul te evacueren.

‘Vanuit strategische rationaliteit hebben experts als O’Hanlon een sterk argument’, zegt François Heisbourg. ‘Tot een paar weken geleden was de aanwezigheid van enkele duizenden Amerikanen genoeg om grote problemen te voorkomen. Maar politiek is het niet te verkopen, omdat Biden beloofd heeft een einde te maken aan de forever wars.’

Vorige maand bekritiseerde The Washington Post in een hoofdredactioneel commentaar de haastige terugtocht van de Amerikanen uit Afghanistan. ‘Het ellendige lot van het land laat Biden koud’, schreef de krant. De president is er niet van onder de indruk. ‘De Afghanen moeten voor zichzelf vechten’, zei hij deze week. ‘Ze moeten voor hun natie vechten.’

Meer over