Vijf vragenPoolse mediawet

Is de vrije pers in Polen nog te redden?

Na een chaotische zitting heeft de Poolse regering woensdagavond de omstreden ‘lex TVN’ door het Lagerhuis geloodst. Volgens de nieuwe wet mogen Poolse media niet langer in handen zijn van niet-Europese investeerders. Dat heeft grote gevolgen voor de onafhankelijke zender TVN24. Is de vrije pers in Polen nog te redden?

Leider van regeringspartij PiS, Jaroslaw Kaczynski (midden) en de Poolse minister van Defensie (rechts) tijdens het parlementaire debat woensdag over de mediawet.  Beeld EPA
Leider van regeringspartij PiS, Jaroslaw Kaczynski (midden) en de Poolse minister van Defensie (rechts) tijdens het parlementaire debat woensdag over de mediawet.Beeld EPA

De persvrijheid in Polen staat onder druk. Wat beoogt het nieuwe plan van de regering?

Het wetsvoorstel waar een krappe meerderheid van het Poolse Lagerhuis woensdagavond mee instemde, kan een grote klap betekenen voor het belangrijkste onafhankelijke nieuwskanaal van het land, TVN24. De zender is (via een Nederlandse brievenbusconstructie) in handen van het Amerikaanse conglomeraat Discovery. Met het plan wil de Poolse regering onder leiding van het ultranationalistische Recht en Rechtvaardigheid (PiS) daar een streep door zetten: Poolse media mogen niet langer in handen zijn van niet-Europese investeerders.

De regering verdedigt zich door te wijzen op het gevaar van vijandige overnames door Rusland of China. De 72-jarige vicepremier Jaroslaw Kaczynski, algemeen beschouwd als de machtigste man van het land, zei zelfs dat hij de media wil beschermen tegen de infiltratie van ‘drugsbaronnen’. TVN24 noemde hij niet bij naam, maar dat is de enige zender die wordt geraakt. Gevreesd wordt dat het overkoepelende TVN (dat behalve TVN24 ook andere kanalen bestiert) in handen zal vallen van een Poolse investeerder uit de nabijheid van de PiS-regering – een kus des doods voor de kritische berichtgeving. In het Hongarije van Viktor Orbán voltrok zich hetzelfde proces bij tal van kranten, tv-zenders en websites.

Gaat het wetsvoorstel de eindstreep halen?

Dat is onduidelijk. Het gaat nu naar de Senaat, waar de oppositie een meerderheid heeft. Anders dan in sommige andere landen kan de Senaat wetten niet tegenhouden. Men zal tijd proberen te rekken voordat het ­pakket terug wordt gestuurd naar het ­Lagerhuis. Vervolgens heeft PiS een absolute ­meerderheid ­nodig tijdens een tweede stemming; woensdag kwam de partij daar niet aan. Tot slot hoeft alleen president Andrzej Duda zijn handtekening te ­zetten.

In de toch al chaotische Poolse politiek is deze week uitzonderlijk te noemen: dinsdag werd een kleine coalitiepartner na een anderhalf jaar etterende ruzie uit de regering geduwd. Formeel niet vanwege de ‘lex TVN’ (de TVN-wet), al kan het een rol hebben gespeeld dat Jaroslaw Gowin, het hoofd van deze dissidente partij, zich daartegen had uitgesproken. Door de scheuring is het kabinet zijn meerderheid in het Lagerhuis kwijt en zijn er voor deze herfst allerlei scenario’s mogelijk, inclusief nieuwe verkiezingen. Woensdagavond namen Kaczynski’s mensen hun toevlucht tot parlementaire trucs en koehandel: in ruil voor steun voor de ‘lex TVN’ kregen aarzelende oppositieleden baantjes bij staatsbedrijven aangeboden voor hun familieleden.

Wat betekent het plan voor de betrekkingen met de Verenigde Staten?

Washington is Polens belangrijkste strategische partner buiten de Europese Unie. Om die reden werd een ‘lex TVN’ lange tijd ondenkbaar geacht: te riskant voor de geopolitieke betrekkingen, zeker nu Warschau met Brussel overhoop ligt over de rechtsstaat. Onder president Trump wist toenmalig ambassadeur Georgette Mosbacher nog met een stevige lobby te voorkomen dat TVN op de korrel zou worden genomen.

Minister van Buitenlandse Zaken Anthony Blinken sprak woensdag bezorgde woorden. Amerikaanse senatoren waarschuwen dat de wet, indien die erdoor komt, nadelige gevolgen kan hebben voor de samenwerking in ‘veiligheids-, zaken- en handelsrelaties’. De VS hebben als onderdeel van de Navo-samenwerking 4- à 5 duizend militairen in Polen gestationeerd. In een van de scenario’s die de ronde doen, zou een deel daarvan naar Roemenië kunnen worden overgeheveld.

Wat betekent het voorstel voor de persvrijheid?

Poolse journalisten wordt het werk in toenemende mate onmogelijk gemaakt: de aanval op TVN24 is de nieuwste ronde in een langer durende strijd. Nadat PiS in 2015 aan de macht was gekomen, werd het bestuur van de nationale mediaraad ontslagen om plaats te maken voor loyalisten. De publieke zender TVP werd omgeturnd tot een propagandakanaal dat de oppositie afschildert als een verzameling landverraders. Eerder dit jaar werd Polska Press – uitgever van regionale kranten en tijdschriften – door een staatsbedrijf overgenomen. Acht hoofdredacteuren verloren hun baan.

In tientallen steden gingen verontruste Polen dinsdag de straat op, onder de slogan ‘Vrije pers’. Moederbedrijf Discovery sprak van een aanval op ‘democratische kernprincipes.’ TVN24 wacht al meer dan anderhalf jaar op een nieuwe uitzendlicentie; de huidige loopt eind september af, hetgeen de onzekerheid alleen maar groter maakt.

Wat drijft de Poolse regering om zover te gaan?

Ideologie, is het korte antwoord. Minister-president Mateusz Morawiecki wordt niet moe te benadrukken dat ‘kapitaal altijd een nationaliteit heeft’. In het havikachtige wereldbeeld van PiS leidt buitenlands eigenaarschap ertoe dat kranten en tv-zenders anti-Pools berichten. De ‘lex TVN’ is in die redenering geen aanval op de persvrijheid, maar een bescherming van de eigen soevereiniteit.

Sinds 2015 gaat het hard bergafwaarts met de persvrijheid in Polen. Lees hier hoe een cultstation op de radio de nek werd omgedraaid. ‘Is dit Rusland? Is dit Cuba?‘

Wanneer houdt een land op een democratie te zijn? Volgens critici veranderen Polen en Hongarije langzaam in ‘Frankenstaten.’ Hier lees je welk draaiboek ze toepassen.

Meer over