voedingsleer

Is biologisch eten gezonder? Een grootschalig Nederlands onderzoek moet daar eindelijk antwoord op geven

Is biologische voeding gezonder dan reguliere? Volgend jaar begint een grootschalig Nederlands onderzoek naar die vraag. Hoe moeilijk die te beantwoorden is, bleek uit een eerder experiment met kippen – dat uitliep op een hanengevecht.

Pieter Hotse Smit
null Beeld Eline van Strien
Beeld Eline van Strien

Men neme twee varkens. De een krijgt alleen biologisch voer. De ander alleen gangbaar. Zo’n experiment, maar dan met tientallen, misschien wel honderden varkens verdeeld over twee groepen start begin volgend jaar. Het onderzoek moet uitsluitsel geven over een van de grootste vraagstukken in de voedingswetenschappen: is het eten van biologisch geteelde producten gezonder dan gangbaar geteeld voedsel of niet?

Het ministerie van Landbouw, Natuur & Voedselkwaliteit (LNV) maakt zaterdag bekend dat het dit onderzoek gaat financieren met zeker 500 duizend euro. Het is een uniek experiment, dat uitgedacht en uitgevoerd gaat worden door Wageningen Universiteit en Universiteit Utrecht. De verwachting is dat het twee jaar zal lopen.

Zo’n grootschalige dierproef heeft voordelen boven onderzoek naar mensen die biologisch eten of juist niet. Voor je gezondheid is voedsel namelijk lang niet allesbepalend. Het maakt nogal uit of je naast Tata Steel woont, om maar wat te noemen. Vandaar de varkens in een lab. Die kun je blootstellen aan exact dezelfde omstandigheden.

Maar ook daar hoort een methodologische bijsluiter bij. Aan de enige serieuze poging met dieren die tot nog toe werd gedaan, hield hoofdonderzoeker Machteld Huber destijds een depressieve periode over. Van 2005 tot en met 2007 kreeg onder Hubers leiding de helft van een groep kippen gangbare voeding en de andere helft biologische, zonder dat de onderzoekers wisten welke kippen wat aten. En dan maar kijken wat die voeding bij beide groepen doet met het immuunsysteem.

Verdachtmakingen

Helder, zou je zeggen. Toch ontstond er een enorme discussie over de resultaten. Het is een verhaal van gekrenkte ego’s, besmeurde wetenschappelijk reputaties en wederzijdse verdachtmakingen. Waarbij Huber, destijds werkzaam bij het Louis Bolk Instituut, zich ‘gechanteerd’ voelde door mede-onderzoekers van TNO en Wageningen Universiteit.

Voormalig huisarts Huber oordeelde dat er aanwijzingen waren dat biologische voeding gezonder uitpakte dan regulier eten, haar mede-onderzoekers vonden het bewijs daarvoor te gering. Onder zware druk zou Huber haar conclusie hebben verzwegen.

Vorig jaar besloot Huber in het televisieprogramma Zembla haar verhaal te doen over de strijd rond het kippenexperiment. Huub Savelkoul, die vanuit Wageningen betrokken was bij het onderzoek, vond het een ‘tendentieuze uitzending’. De hoogleraar immunologie vond dat hij er ten onrechte in werd weggezet als onbetrouwbaar, als iemand die in zijn onderzoekswerk zou ‘meewaaien met de industrie’.

Het leidt allemaal af van de hoofdvraag: leidt het productieproces zonder kunstmest, bestrijdingsmiddelen en synthetische hulpstoffen tot gezonder eten, of niet? Is het überhaupt mogelijk daar eenduidige conclusies over te trekken?

Voedingsmiddelenindustrie

Het zijn vragen die Cees Veerman (CDA) als landbouwminister (2002-2007) al bezighielden. Hij wilde destijds ‘het monster in de bek kijken’ en gaf opdracht tot het ambitieuze kippenexperiment. ‘De belangen in de voedingsmiddelenindustrie waren toen al groot’, zegt Veerman nu. ‘En er zat al veel ideologie bij zowel de voorstanders van biologisch als van gangbaar. Ik wilde dat eruit zuiveren. Door duidelijkheid te krijgen of de claim die hier en daar werd geuit – dat biologische producten gezonder zijn – op werkelijkheid berustte. Want als dat met redelijke wetenschappelijke zekerheid bewezen kon worden, dan zou dat een enorme pre zijn geweest voor de biosector.’

Anno 2021 kunnen biologische boeren nog altijd geen goede sier maken met een doorslaggevend onderzoek. Hoe kan dit? Er is meer aan de hand dan een ruzie rond een groot Nederlands experiment met kippen.

De relatie tussen voeding en gezondheid goed onderzoeken is gewoon verrekte lastig. Daar begint het mee. Met een microscoop is nu eenmaal niet vast te stellen of een biologische aardappel beter is voor de gezondheid dan een gangbare. ‘Wie zo’n trucje ontdekt, wint de Nobelprijs’, zegt hoogleraar immunologie Johan Garssen (Universiteit Utrecht).

Om het effect van voeding op de gezondheid te meten, moet het dan ook op de gebruiker worden getest. Extra lastig bij mensen, want bij gezondheid spelen vele factoren een rol. Sport je vaak? Heb je geluk met je genenpakket? Leef je stressvol? En ga zo maar door.

Bovendien is het voor deelnemers lastig een strak dieet vol te houden, merkt emeritus hoogleraar voedingsleer Martijn Katan (Vrije Universiteit Amsterdam) op. ‘Je moet voor sommige ziekten ook nog eens tot sint-juttemis wachten op resultaat’, zegt hij. ‘Om iets te weten over de effecten van voeding op kanker ben je zo twintig jaar verder voor je een antwoord hebt.’

Leefstijlfactoren

Het weerhoudt onder meer Franse en Britse onderzoekers er niet van zich vast te bijten in omvangrijke studies. Waarbij allerlei leefstijlfactoren zo goed mogelijk uit de resultaten worden gefilterd om uitspraken te kunnen doen over onder meer het effect van biologische voeding op de gezondheid. Een definitief antwoord heeft het nog niet opgeleverd. Ja, er zijn wat indicaties. Maar het blijft kruimelwerk.

Het kippenexperiment moest daar begin deze eeuw verandering in brengen. Maar het eindigde niet alleen in onenigheid, ook kwam het gewenste vervolg met varkens, die qua immuunsysteem veel meer op mensen lijken dan kippen, er niet. Niet in Nederland, ook niet elders.

Veermans opvolger bij het landbouwministerie, Gerda Verburg (ook CDA), zag af van financiering van een vervolgstudie. Dit gebeurde na een advies van de Gezondheidsraad, waarin het als niet ‘wenselijk’ werd beschouwd. Omdat wetenschappelijke gegevens er tot dan toe niet op wezen dat ‘de teeltmethode biologisch of gangbaar de voedingskundige kwaliteit van voedingsmiddelen beïnvloedt’.

Dat het ministerie van LNV veertien jaar na de grimmige ontknoping van het kippenexperiment alsnog met geld komt voor duur vervolgonderzoek, voelt voor Huber als gerechtigheid. Haar kippenexperiment gaf volgens de hoofdonderzoeker wel degelijk genoeg aanleiding tot nader onderzoek.

Dat zit zo. In het begin van het experiment lieten de twee groepen kippen nauwelijks verschil zien in gezondheid. Pas toen ze ziek werden gemaakt met een eiwit dat griep veroorzaakt, bleek dat het immuunsysteem van de kippen op biovoeding veel krachtiger reageerde en hun groei significant sneller herstelde na de ziekte.

Waar Huber als arts een aanwijzing zag voor het gezondheidsvoordeel van biologisch, zagen haar mede-onderzoekers te weinig om conclusies te trekken. Tal van andere factoren hadden de groeispurt kunnen veroorzaken, meenden zij. De tijd ontbrak om dit grondig te onderzoeken; het ministerie wilde het eindrapport ontvangen.

‘Geen conclusies’

Volgens Savelkoul van de Wageningen Universiteit wilde Huber van het Louis Bolk Instituut, bekend om het pro-biologische profiel, te graag aanwijzing zien in het voordeel van bio. ‘Maar er kwam niet duidelijk uit wat zij wilde zien’, zegt Savelkoul. Ter verdediging wijst Huber op een mede-projectleider van het onderzoek, die haar in de Zembla-uitzending als niet-bevooroordeeld bestempelt. Hoe dan ook begon volgens Savelkoul ‘daar de zaak uit elkaar te lopen’.

Huber zegt dat zij zodanig onder druk is gezet door haar mede-onderzoekers dat ze aan minister Verburg rapporteerde dat op basis van hun onderzoek ‘geen conclusies’ te trekken waren over de gezondheid van biologische voeding. Savelkoul vindt dat nog steeds de terechte uitkomst, maar net als Huber betreurt hij dat nooit vervolgonderzoek is gedaan.

Is met dit wetenschappelijke conflict veertien jaar kostbare onderzoekstijd verloren gegaan? Nee, zeggen hoogleraren immunologie Garssen en Savelkoul. Destijds was het pionieren, intussen is veel meer mogelijk. Bijkomend voordeel: gezonde voeding staat nu meer op de kaart. Garssen: ‘Iedereen is zwaar geïnteresseerd in dit soort onderzoeken.’

Huber denkt er net zo over en gelooft dat als bio inderdaad gezonder blijkt, dit een sleutelargument kan zijn voor consumenten om over te stappen. Uit verkoopcijfers blijkt dat de voordelen voor natuur, milieu en klimaat nog amper reden zijn de meerprijs voor bio te betalen. ‘Bij gezondheid heeft de consument er zelf direct voordeel bij.’

Hoogleraar voedingsleer Katan ziet in Hubers redenering alvast te veel wensdenken. Hij waarschuwt dan ook voor de opzet van het vervolgonderzoek. ‘Je moet heel duidelijk uiteenzetten welke effecten je doorslaggevend vindt en dit vooraf openbaar publiceren’, zegt hij. ‘Als bij meer dan x varkens op dag y meer dan z druppels snot uit hun neus komen, betekent het dit of dat. Op zo’n detailniveau moet je formuleren.’

En dus niet, voegt hij daaraan toe: ‘Na afloop tussen al die duizenden getallen vissen naar gunstige uitkomsten.’

Twistpunt

Bij het – verder geprezen – kippenexperiment werd wel geïmproviseerd. Gaandeweg werd besloten tot het ziek maken van de dieren. Dit zou nu niet meer kunnen, is de overtuiging van de destijds betrokken onderzoeker Savelkoul. Hoofdonderzoeker Huber vindt het nog steeds geoorloofd, omdat handelen naar bevind van zaken nu eenmaal onderdeel is van experimenteel onderzoek. Ziehier alvast een twistpunt waarover het nog samen te stellen onderzoeksteam van het varkensexperiment het eens moet worden.

Uiteindelijk wil je de gezondheidseffecten toch echt bewezen zien op mensen, daar ligt volgens Garssen de echte uitdaging. ‘Door ze niet alleen te bevragen, maar door ook speeksel, bloed en poep te meten.’ Hoe je een dergelijk onderzoek precies vormgeeft, daarover is nog weinig bekend. ‘Het geld is er nooit voor uitgetrokken’, zegt Garssen. ‘Wat ik wel weet: zo’n onderzoeksplan maak je niet op een zondagmiddag.’

Eerst het varkensexperiment. Het is volgens Katan al heel wat dat de overheid dit financiert. ‘Voor dit soort onderzoeken krijg je van bedrijven geen geld’, zegt hij. ‘Dat is een algemeen probleem bij voedingsonderzoek: want anders dan met medicijnen of een covidvaccin kan een bedrijf voeding niet patenteren.’

Katan kan het niet laten vast vooruit te lopen op de uitkomsten van het varkensexperiment. Bio zal niet gezonder blijken dan gangbaar, is zijn verwachting. Zijn overtuiging is dat het voor de gezondheid veel belangrijker is wat je eet dan of het biologisch is. Beter een niet-biologische volkoren boterham met amandelpasta dan een vette biologische hamburger. Maar de ‘sterk levende vraag’ in de samenleving rond biovoeding rechtvaardigt volgens Katan toch ook de grote investering in zo’n onderzoek.

‘Wie weet’, zegt de emeritus hoogleraar voedingsleer. ‘Er is altijd een kans dat er een fantastisch antwoord uit komt. Laten we dit goed uitzoeken. Op zo’n manier dat ook sceptici zoals ik het antwoord accepteren.’

Wetenschap over biologisch en gezondheid

Sinds het kippenexperiment in 2005 begon, heeft het onderzoek naar biologisch voedsel en gezondheid niet stilgestaan. Dit blijkt uit een literatuuroverzicht dat de Wageningen Universiteit recentelijk opstelde in opdracht van het ministerie van Landbouw. Wat zijn sinds 2005 de relevantste bevindingen?

Over de samenstelling van biologische voeding is bekend dat het doorgaans geen synthetische chemische gewasbeschermingsmiddelen en minder biociden bevat, meer antioxidanten en minder antibioticaresistente kiemen. Ook bevat biologische voeding meer fenolen (gezonde bioactieve stof, red.) en melk heeft een gunstiger vetzuurpatroon. Er zijn indicaties dat het eten van biologische voeding leidt tot een lager risico op het ontwikkelen van bepaalde aandoeningen, zoals allergieën, metabool syndroom, obesitas en bepaalde vormen van kanker.

De Wageningse samensteller plaatst wel een disclaimer: ‘Of deze effecten een direct effect zijn van de biologische voeding, de verminderde gehalten aan contaminanten of de vaak andere levensstijl van consumenten die biologisch eten, is niet geheel duidelijk. Maar het geheel wijst op een positief gezondheidseffect en vraagt om nader onderzoek.’

Bionext vindt verder onderzoek ‘hard nodig’. Want al ziet de brancheorganisatie voor de bio-sector wetenschappelijke lichtpuntjes, ze erkent ook: ‘Toch kunnen we niet concluderen dat het eten van biologische voeding je gezonder maakt’.

Meer over