Is apartheid in Israël minder erg?

De parallellen tussen het toenmalige apartheidsbewind in Zuid-Afrika en de Israëlische onderdrukking van de Palestijnen zijn evident, meent Arjan El Fassed....

NELSON Mandela heeft onlangs zijn dankbaarheid uitgesproken voor de steun die Zuid-Afrika tijden de strijd tegen de apartheid van Nederland kreeg. Mandela was in Nederland om de Four Freedoms Award in ontvangst te nemen.

Het verzet tegen de apartheid kwam in Nederland destijds echter slechts schoorvoetend van de grond. De relatie van Nederland met Zuid-Afrika is altijd een bijzondere geweest. Aanvankelijk meende Nederland zich niet al te hard te moeten opstellen tegenover de door blanke Zuidafrikaners gebezigde rassenpolitiek. Pas begin jaren zeventig trad een kabinet aan dat zich expliciet tegen de apartheid in Zuid-Afrika keerde.

Vanaf dat moment werden officiële bezoeken aan Zuid-Afrika afgezegd, stemde Nederland in de Verenigde Naties voor anti-apartheidsresoluties, kregen Nederlandse anti-apartheidsorganisaties subsidie, en Zuid-Afrikaanse bevrijdingsbewegingen ontwikkelingshulp.

Zowel met Zuid-Afrika als met Israël heeft Nederland altijd een bijzondere relatie gehad. Ooit werd in Nederland kritiek op Israël als 'nestbevuiling' beschouwd. Dat lijkt vandaag de dag met beschuldigingen van 'anti-semitisme' vanwege kritiek op de Israëlische regering opnieuw het geval.

Vanaf de jaren vijftig voelden de opeenvolgende kabinetten een sterke band met de jonge staat Israël. Zo ging er in de oorlogen van 1956 en 1967 Nederlands militair materieel naar Israël. Ook het kabinet-Den Uyl wilde in het najaar van 1973 Israël niet laten vallen, maar was terughoudend met het verlenen van militaire steun. Andere Europese partners (Frankrijk, Italië, Groot-Brittannië) waren immers minder Israël-gezind en stelden zelfs een wapenembargo in. Die opstelling was voor de toenmalige minister van Defensie, Vredeling, reden om in het geheim militaire onderdelen en munitie naar Israël over te laten brengen.

Ook nu, ondanks scherpe kritiek op de Israëlische regering, vindt de Nederlandse regering het niet nodig passende maatregelen te nemen en een formeel wapenembargo af te kondigen. Tot tevredenheid van de minister van Buitenlandse Zaken werd twee maanden geleden een motie van PvdA en D66 die opriep tot het treffen van sancties tegen Israël, zij het ternauwernood, verworpen.

Nederland is binnen Europa, naast Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, een van de belangrijkste bondgenoten van Israël. Dankzij deze drie landen wordt Israël beloond voor grove schendingen van de rechten van de mens en worden zelfs ernstige inbreuken op de Vierde Geneefse Conventie, inclusief oorlogsmisdaden, toegestaan.

Onlangs vergeleek de zwarte Zuid-Afrikaanse bisschop Desmond Tutu de Israëlische onderdrukking van de Palestijnse bevolking met de praktijken van het toenmalige Zuid-Afrikaanse apartheidsbewind. Volgens Tutu is de situatie van de Palestijnen niet veel anders dan die van de zwarte bevolking destijds in Zuid-Afrika. De bisschop voegde eraan toe dat Israël nooit veilig zal zijn zolang het andere mensen onderdrukt. 'Vrede kan alleen worden gerealiseerd door middel van rechtvaardigheid', zei hij in een toespraak in de Verenigde Staten.

Ook het Zuid-Afrikaanse Nationale Congres (ANC) heeft het Israëlische optreden in de Palestijnse gebieden meerdere malen vergeleken met dat van het apartheidsbewind. In een verklaring voorafgaand aan de conferentie tegen racisme in Durban zei de ANC dat 'het Zuid-Afrikaanse apartheidsbewind veel gemeen had met zijn Israëlische partner.' Volgens de ANC was de strijd tegen apartheid onderdeel van een 'internationale strijd'. 'Zuidafrikanen, die de apartheid hebben ontmanteld, hebben een direct belang bij het bestrijden van apartheid op mondiaal niveau, en in de Palestijnse kwestie in het bijzonder.'

In de zomer van 2001 bezocht een delegatie van Zuid-Afrikaanse non-gouvernementele organisaties Israël en de Palestijnse gebieden. De leden van de delegatie waren geschokt over wat ze zagen. 'Het apartheidsbewind heeft nooit tanks de zwarte bantustans ingestuurd. We waren gewend aan afgrendeling van de townships, maar dit duurde doorgaans slechts enkele dagen. Soldaten deden huiszoekingen en legden strafmaatregelen op, maar die kunnen niet worden vergeleken met de repressieve acties van het Israëlische leger en de maandenlange afgrendeling van dorpen en steden in de Palestijnse gebieden.'

Eind vorig jaar schreven twee joodse helden van de Zuidafrikaanse bevrijdingsstrijd, Ronnie Kasrils, de huidige minister van Waterzaken en Bosbouw en voormalig commandant van een gewapende tak van de ANC, en Max Ozinsky, een pamflet getiteld 'verklaring van het geweten'. 'Het is moeilijk', schreven zij, 'juist vanuit Zuid-Afrikaans perspectief, om geen parallelen te trekken tussen de onderdrukking van de Palestijnen door Israël en de onderdrukking in Zuid-Afrika onder het apartheidsbewind.'

Veel zwarte Zuid-Afrikanen beschouwen de huidige levensomstandigheden van Palestijnen en het portretteren van Palestijnen in het Westen als 'terroristen' vergelijkbaar met hun eigen verleden onder het apartheidsbewind. Zij herinneren zich Israëls steun aan het apartheidsbewind, zelfs nadat Westerse landen sancties hadden opgelegd. Tot 1986 stond het ANC op de Amerikaanse lijst van terroristische organisaties. Het ANC werd uiteindelijk van deze lijst geschrapt zonder dat de organisatie van koers was veranderd of zijn strategie of programma had gewijzigd.

Stephen Friedman, een van de ondertekenaars van het eerdergenoemde pamflet wees er tegenover een correspondent van The Washington Post op dat de wapens waarmee kinderen in Soweto en de townships werden doodgeschoten uit Israël kwamen.

Toch, ondanks de vele overeenkomsten weigert de Nederlandse regering dezelfde maatregelen te treffen tegen Israël. Het weigert zelfs maatregelen te nemen die het juridisch behoort te nemen. Terwijl het Israëlische leger ontwikkelingsprojecten vernietigt die betaald zijn met Europees geld, krijgen Israëlische bedrijven in Europa nog steeds een voorkeursbehandeling.

De Europese landen weigeren over te gaan tot het opschorten van het handelsakkoord met Israël, dat Israëlische exporteurs een voorkeursbehandeling biedt, terwijl Israël bepalingen in het akkoord over respect voor de rechten van de mens met voeten treedt.

'Had Arafat maar Mandela's talent', schreef Maarten Huygen onlangs in zijn column in NRC Handelsblad. Het bestaan van een Palestijnse Mandela is in de afwezigheid van een Israëlische De Klerk niet relevant. Het was immers De Klerk, voortgekomen uit John Vorsters Nationale Partij, de partij die de apartheid ontwierp en invoerde, die de patstelling wist te doorbreken. Hij zag uiteindelijk de onwerkbaarheid van het systeem in. Van de beoogde 'gescheiden ontwikkeling' in zogeheten thuislanden was immers niets terechtgekomen.

Israël beperkt de bewegingsvrijheid van de Palestijnen ondertussen steeds verder. Om te kunnen reizen tussen verschillende Palestijnse steden en dorpen is toestemming nodig van de Israelische autoriteiten, worden er hekken opgericht en 'bufferzones' ingesteld.

Sinds Ariel Sharon aan het hoofd van de Israëlische regering staat, zijn in de bezette gebieden zeker 54 nieuwe nederzettingen gebouwd en met dagelijkse invasies van het Israëlische leger in verschillende Palestijnse steden heeft Israël feitelijk de hele Westelijke Jordaanoever herbezet. De kans dat er een Israëlische De Klerk opstaat die de onwerkbaarheid van het systeem inziet, lijkt vooralsnog klein.

Oproepen van Israël aan de Palestijnen om te stoppen met het geweld hebben niet gewerkt. Immers, repressie leidt tot verzet. De cirkel van geweld lijkt niet te kunnen worden doorbroken zonder druk van buitenaf. Ook het apartheidsbewind in Zuid-Afrika heeft destijds het ANC meerdere malen opgeroepen het geweld te staken. Toen Nelson Mandela nog gevangen zat op Robbeneiland bood het Zuid-Afrikaanse apartheidsbewind zijn vrijlating aan op voorwaarde dat Mandela op zou roepen een einde aan het geweld te maken. 'Gevangenen kunnen geen contract ondertekenen. Alleen mensen die vrij zijn kunnen onderhandelen', was zijn repliek.

Zonder dramatische veranderingen gebeurt er niets en blijven we getuige van meer doden en gewonden aan beide kanten. Zonder internationale bemoeienis, gebaseerd op gerechtigheid, is vrede onmogelijk. Palestijnen, opgesloten in hun steden en dorpen, zijn niet vrij om te onderhandelen. Alleen internationale druk zal Israël doen inzien dat het huidige systeem niet werkt en dat het zal moeten kiezen tussen twee onafhankelijke staten met veilige en erkende grenzen of een democratische bi-nationale staat. Elke vorm daartussen, inclusief beperkte autonomie, is gedoemd te mislukken.

In dit kader zal Nederland, alleen of in Europees verband, niet alleen politieke, maar ook economische druk moeten uitoefenen. Het opschorten van het associatieverdrag tussen de EU en Israël zou een eerste signaal kunnen zijn waarmee Europa laat zien dat het schendingen van de rechten van de mens niet beloond. Indien het Nederlandse verzet tegen apartheid welgemeend is geweest, dient het ook nu in actie te komen.

Meer over