Ironie is een raadsel

‘Mark Rutte schiet wel lekker op hè, met zijn nieuwe kabinet.’ Een ironische opmerking, want de deadline van 1 juli 2010 die de VVD-lijsttrekker ooit noemde, is allang verstreken....

Malou van Hintum

Wat is ironie eigenlijk?

‘Ironie heeft altijd twee betekenissen: een letterlijke en een bedoelde. Een ironische opmerking is een raadsel dat je moet oplossen, en daarvoor heb je aanwijzigingen nodig. Die kunnen in de formulering zelf zitten, in het gebruik van ironiemarkeerders zoals aanhalingstekens, of in begeleidend beeld. Hoe meer van zulke aanwijzigingen er zijn, hoe makkelijker je ironie herkent. Als je niet wilt dat een ironische opmerking wordt misverstaan, kun je het er maar beter dik bovenop leggen.’

Dat deden Jacobse en Van Es met de Tegenpartij destijds ook. Het hielp niet.

‘Dat is van voor mijn tijd. Wat politici betreft kun je wel zeggen dat als ze goed begrepen willen worden, ze beter geen ironie kunnen gebruiken. Ook helpt het als zender en ontvanger op dezelfde golflengte zitten. Als ik van X een cadeau krijg waarvan jij weet dat ik het afschuwelijk vind, en ik zeg tegen X: wat een prachtig cadeau, neemt hij dat letterlijk. Maar jij begrijpt dat het een ironische opmerking is.’

Wat is het verschil tussen ironie, cynisme en humor?

‘Humor is bedoeld om te amuseren, cynisme impliceert altijd een negatief oordeel, en ironie heeft van allebei wat.’

Dat maakt ironie lastiger te herkennen dan die andere twee.

‘Je moet iemand goed kennen, of de context goed kennen. Of het moet overduidelijk zijn, bijvoorbeeld: ‘Mooi weertje hè’, terwijl het giet. Maar zegt iemand als het regent: ‘Nou, de zon schijnt’, dan ben je even in verwarring: ‘De zon schijnt toch niet?’ Dat komt omdat we ‘mooi weer’ gemakkelijk kunnen omdraaien in zijn tegendeel. Dat is bij dat andere zinnetje lastiger.’

Wie kunnen goed ironie gebruiken?

‘Adverteerders. Lezers gaan ervan uit dat advertenties een positieve boodschap brengen over een product. Je begrijpt dat ‘Autodrop, zo lekker, het zou verboden moeten worden’ ironisch is.’

Sommige Volkskrant-lezers klagen over Gummbah. Is hij ironisch?

‘Dat hangt van de cartoon af. Daarnaast heeft Gummbah een bepaald perspectief op de werkelijkheid dat je makkelijker ironisch zult vinden als je het deelt.’

Malou van Hintum

Meer over