Iraniërs hebben echt iets te kiezen

Iran kiest vrijdag een president. Progressieve kiezers lijken hun teleurstelling van vier jaar geleden, toen ze wegbleven bij de stembus, te hebben overwonnen.

Het terras van het filmmuseum in het noorden van de Iraanse hoofdstad is een mini-Sodom en Gomorra naar de maatstaven van de Islamitische Republiek. Vrouwen laten hun hoofddoeken ver naar achter op hun hoofd en soms helemaal naar beneden zakken. Stelletjes zitten dicht tegen elkaar aan, handen ineen.

Het lijkt een oase in een land waar de conservatieve president Mahmoud Ahmadinejad het de afgelopen vier jaar voor het zeggen heeft gehad. Hij hoopt vrijdag te worden herkozen, maar heeft geduchte rivalen in twee meer gematigde kandidaten, voormalig premier Mir Hossein Mousavi en de geestelijke Mehdi Karoubi. Van een derde, conservatieve, rivaal heeft de president minder te vrezen.

Tweede ronde
De verwachting onder veel waarnemers is dat geen van de kandidaten een meerderheid behaalt in de eerste ronde en dat er een tweede ronde komt, mogelijk tussen Ahmadinejad en Mousavi.

Van de intellectuelen, kunstenaars en welvarende inwoners van Noord-Teheran die op het terras van het museum zitten, hoeft Ahmadinejad geen steun te verwachten. ‘Dit lijkt heel open, maar het is een van de weinige plekken waar we nog buiten mogen zitten. Nadat Ahmadinejad aan de macht was gekomen, zijn veel terrasjes gesloten’, legt een blogger uit die niet bij naam wil worden genoemd.

Persoonlijke vrijheden
Terrasjes lijken een kleinigheid in een verkiezingscampagne die vooral gaat over de grote economische problemen, nationale hervormingen en de spanningen met de internationale gemeenschap over het kernenergieprogramma. Maar persoonlijke vrijheden zijn vooral voor de hervormingsgezinde kiezers van groot belang.

Vier jaar geleden bleven ze massaal weg, uit teleurstelling over het falen van de hervormers, die toen zowel het presidentschap als het parlement in handen hadden. De periode van president Mohammed Khatami lijkt nu een gouden tijd voor veel progressieve Iraniërs, maar toen heerste vooral een gevoel van onmacht, omdat de conservatieven via de opperste leider van het land, ayatollah Ali Khamenei (zie onder), alle pogingen tot hervormingen blokkeerden.

‘Vorige keer dachten veel van onze aanhangers dat ze de luxe hadden niet te gaan stemmen. Dit keer weten ze wat hun te wachten staat als ze wegblijven’, zegt Gholamhossein Karbaschi, campagneleider voor Karoubi en voormalig burgemeester van Teheran.

Sms-boodschappen
Dat is ook de inhoud van talloze sms-boodschappen en e-mails die vooral namens Mousavi naar jonge kiezers in de steden wordt gestuurd. ‘Stem Mousavi en stuur deze sms door naar tien andere kiezers – anders krijg je nachtmerries’, luidt een van de boodschappen. Vorige maand werd de website van Facebook tijdelijk gesloten toen bleek dat de campagne van Mousavi de site benutte.

Dit soort stappen – censuur, het sluiten van cafés, het verbieden van concerten, het onderdrukken van studentenprotesten – samen met de agressieve toon jegens de VS en Israël, kunnen veel van de hervormingsgezinde kiezers motiveren te gaan stemmen.

Zwak en niet gemotiveerd
Hamidreza Taraghi, bestuurslid van de partij van Ahmadinejad, straalt echter vertrouwen uit. ‘De mensen die de hervormers steunen zijn zwak en niet gemotiveerd’, zegt hij stellig.

Hij wimpelt vragen over de kwakkelende economie en het verkwanselen van olie-inkomsten af als ‘propaganda en leugens’. De allerarmsten en de bewoners van het platteland zijn enorm geholpen door de regering-Ahmadinejad, zegt hij. Dat bevestigen ook onafhankelijke waarnemers.

Het allerfelst is Taraghi over het buitenlands beleid van de president. De internationale zorgen over de mogelijke ontwikkeling van een atoombom door Iran noemt hij een ‘Amerikaans en zionistisch complot’.

Vreedzaam kernprogramma
Ondanks grote steun voor een vreedzaam kernprogramma, zit zulke taal veel Iraniërs niet lekker, zeker na de verkiezingen van Barack Obama als president in de Verenigde Staten. Tijdens diens toespraak in Caïro eerder deze maand noemde hij het in twijfel trekken van de Holocaust door Ahmadinejad ‘hatelijk’ en ‘onwetend’.

Veel Iraanse kiezers, ook buiten het rijke noorden van Teheran, lijken gevoelig voor de schade die Ahmadinejad het internationale imago van het land aandoet. In een arme, industriële buurt in het zuiden van de stad zit een groep jonge ontwerpers te lunchen buiten een fabriek die plastic wegwerpartikelen maakt. ‘We willen dat Iran wordt gezien als de moderne en open maatschappij die het is’, zegt een van hen.

Hun baas, de 29-jarige Hossein Ashuri, zegt dat ze genoeg hebben van alle spanningen in en rond het land. ‘Toen Bush nog president was, hadden we een Ahmadinejad nodig. Maar nu de situatie anders is, moet ook Ahmadinejad weg.’

De arme buurten waar Ahmadinejad vier jaar geleden nog massale steun had met zijn populistische campagne, lijken nu verdeeld. Twee vrouwen die buiten zitten, voor de deur bij een kruidenier in de zon, zeggen niet meer op hem te zullen stemmen. ‘Alles is duurder geworden’, klaagt een van hen.

Veel steun
Maar elders is nog veel steun te bespeuren voor de strijdbare Iraanse president. Een andere vrouw in het arme zuiden van Teheran: ‘Hij is de enige die het ooit over ons heeft gehad.’

‘De regering probeert zo veel mogelijk mensen het idee te geven dat het geen zin heeft om te gaan stemmen, omdat de uitslag al vast staat’, zegt een prominente analist. ‘De grote vraag is nu of er toch genoeg mensen komen stemmen zodat de regering niet om de uitslag heen kan.’

Hoe zit het? De rol van Khamenei
Veel hervormingsgezinde Iraniërs vragen zich af of het zin heeft morgen te gaan stemmen, zelfs als de presidentsverkiezingen geheel eerlijk verlopen. Ze doelen op de vrijwel onaantastbare positie van de opperste leider van het land, ayatollah Ali Khamenei, de opvolger van ayatollah Khomeini, de leider van de revolutie van 1979 en stichter van de Islamitische Republiek.

Khamenei is zeer conservatief en heeft vrijwel de complete controle over alle aspecten van de staat. Hij is opperbevelhebber van de strijdkrachten, inclusief de Revolutionaire Garde, en benoemt de helft van de Raad van Hoeders, de waakhond van de Islamitische Republiek die kandidaten voor alle verkiezingen screent.

Zelfs de kandidaten voor de enige instantie in de republiek die ayatollah Khamenei kan vervangen, de Raad van Experts, worden door de Raad van Hoeders geselecteerd, wat Khamenei tot feitelijk alleenheerser van Iran maakt.

Khamenei benoemt verder het hoofd van de rechterlijke macht en hij heeft een doorslaggevende stem bij de benoeming van rechters en andere hoge functionarissen.

Iraniërs redetwisten over de rol van de president en het parlement, buiten het uitvoeren van de wensen van de opperste leider. Sommigen zeggen dat Khamenei zijn positie bijstelt om de bevolking niet te vervreemden van de Islamitische Republiek. Maar het dwarsbomen van hervormingen door het conservatieve establishment tijdens de korte periode onder president Khatami waarin de hervormers aan de macht waren, doet anders vermoeden.

Aanhangers van Mirhossein Mousavi (Reuters) Beeld
Aanhangers van Mirhossein Mousavi (Reuters)
Meer over