Interview Julia Franck

Julia Francks nieuwe roman speelt als de Berlijnse Muur in aanbouw is. 'Recensenten denken in clichés.'

STERRE LINDHOUT

Soms contrasteert een uiterlijke verschijning onthutsend sterk met de ideeën die aan het brein van diegene zijn ontsproten. Julia Franck (42) oogt als een vriendelijke moeder, theeschenkend in een schemerig verlichte hotelbibliotheek. Haar nieuwe roman Rug aan rug, naast de theepot op tafel, bevat driehonderd pagina's gevangenschap, verwaarlozing, misbruik en vooral, de ongelijke strijd van mensen tegen de geschiedenis.

In haar eigen Duitsland is Rug aan rug Francks vijfde roman. In Nederland is ze vooral bekend van haar vorige, het meervoudig bekroonde De middagvrouw (2007). Dat is het verhaal van een door de Tweede Wereldoorlog geruïneerde vrouw, die haar zoon, het waardevolle dat haar niet werd afgenomen, achterlaat op een station.

Franck, de helft van een tweeling, groeide op in Oost-Berlijn. Haar alleenstaande moeder stalde haar zes kinderen, verkregen bij vijf verschillende mannen, beurtelings in pleeggezinnen en in kindertehuizen, om haar carrière als actrice veilig te stellen. Aan Julia en haar tweelingzus vertelde die moeder al op vroege leeftijd hoe haar tweelingbroer zelfmoord pleegde.

Op haar dertiende vluchtte Franck, alleen, naar West-Berlijn om zich daar aan het schrijven te wijden.

In al haar romans, zegt Franck, is het autobiografische steeds op een andere manier verweven. In Rug aan rug zijn die weefdraden duidelijk zichtbaar. Ook dit boek is gecomponeerd rondom een Thomas en Ella, kinderen van een alleenstaande Joodse vrouw die de oorlog ternauwernood overleefde. Haar opgroeiende kinderen staan bloot aan haar grillen en die van de Oost-Duitse dictatuur in wording.

Rug aan rug concentreert zich op gebeurtenissen in de zomer van 1961, het jaar waarin de DDR zijn bestaan kracht bijzette door de bouw van de Berlijnse Muur.

Rug aan rug schetst het leven als opeenstapeling van gevangenissen: moeder houdt haar kinderen gevangen, in een staat die haar burgers gevangen houdt, als deel van de geschiedenis die de mensheid gevangen houdt. Was dat zo bedoeld?

'Ik begrijp dat Rug aan rug een gevoel van gevangenschap oproept. Ella en Thomas groeien op in een repressieve omgeving. En ze zijn onbeschut, op zichzelf aangewezen. Daardoor ontwikkelen ze een sterke afhankelijkheid van elkaar, een soort symbiose. Die wederzijdse afhankelijkheid biedt geborgenheid, maar maakt gelijktijdig duidelijk hoe weinig Ella en Thomas elkaar kunnen redden.

'Ze kunnen voor elkaar niet de vrijheid, de liefde en de rest van de wereld vervangen. Ze zijn verstoken van de mogelijkheid op een vrije manier volwassen te worden. Daar gaat Rug aan rug over, over de vraag hoe je volwassen kunt worden in een wereld waarin vrije wil en überhaupt individualiteit zo worden beperkt.'

Als je die gedachte verder voert, zou je, zoals ook uit het lot van Thomas blijkt, kunnen denken dat de dood de enige manier is om uit deze gevangenis te ontsnappen.

'Het is een manier, maar niet de enige. Kijk naar Ella. Zij ontwikkelt een parallelle werkelijkheid waarin ze blauwe olifanten door de salon ziet lopen en is ervan overtuigd dat wat zij ziet waar is. Ella is altijd, overal, op zoek naar zichzelf. Op een nogal narcistische manier spiegelt ze zichzelf in alle mensen in haar omgeving, ze zoekt bevestiging, de resten van een eigen identiteit. Ze vlucht, maar dat geeft haar veerkracht. Dat is een alternatief voor de beslissing van Thomas, de dood.'

Wat is tragischer? Zelfmoord of een parallelle identiteit?

Het is beide tragisch. Het zijn heel verschillende manieren van omgaan met de wereld. Maar ik geloof dat Thomas op een bepaalde manier zijn idealen, zijn romantische idealen, sterker naleeft. Hij sterft voor de liefde. Hij laat zich niet corrumperen door de staat en zijn omgeving. Jezelf van het leven beroven, is een idealistische manier om met dit soort worstelingen om te gaan. Heel absoluut. Terwijl het meanderen tussen de realiteiten, zoals Ella doet, een langere lijdensweg betekent.'

Recensenten zijn van mening dat Rug aan rug symbolisch is voor de geschiedenis van de DDR. Wat vindt u daarvan?

'Het symbolische is vooral een verlangen van lezers en recensenten. Ze zien de personages en gebeurtenissen in mijn boek als belichamingen van de naoorlogse Duitse geschiedenis. En die is nogal ingewikkeld. Veel personages in de Duitse literatuur zijn gevormd door de geschiedenis, door nationaal-socialistische geschiedenis meestal, omdat hun voorouders daders waren.

'Käthe, de moeder van Thomas en Ella, werd tijdens het nationaal-socialisme gediscrimineerd en keert desondanks naar Duitsland terug. Zulke geschiedenissen zijn nog niet vaak opgetekend in de Duitse literatuur. De meeste overlevenden zijn naar het buitenland verhuisd.'

Als lezer kun je je afvragen of Käthe er wel goed aan heeft gedaan door in Duitsland te blijven. Ze lijkt een steenharde, kille vrouw.

'Ja, natuurlijk. Ze is koud en onverschillig ten aanzien van haar naasten. Maar als het om politiek gaat, is ze juist hartstochtelijk en gevoelig. Als het om het belang van het individu tegen de grote zaak gaat, wint altijd de grote zaak. Ze voelt zich verantwoordelijk voor de ontwikkeling van een nieuwe samenleving. En dat druist in tegen een privé- en familieatmosfeer.'

Käthe is gemodelleerd naar uw grootmoeder, Ingeborg...

'Inderdaad. Dat betekent overigens niet dat ze één op één vergelijkbaar zijn. Het blijft een model. Maar die hardheid heb ik als kleinkind ook ervaren, al vond ik het toen vanzelfsprekend. Mijn grootmoeder noemde je niet grootmoeder, je noemde haar bij haar voornaam. Dat moest. Ze wees de familiaire, vrouwelijk rol af.'

Uw boek is over algemeen goed ontvangen, maar de recensent van Die Zeit noemde het DDR-kitsch, mislukt, pijnlijk en 'lelijk kunsthandwerk'. Kunt u dat verklaren?

'De recensent die dit schrijft, van Die Zeit, denkt zelf juist in clichés, vind ik. Hij kon niet verkroppen dat in mijn boek een concentratiekampoverlevende voorkomt die kinderen misbruikt. Dat mensen die een concentratiekamp overleefd hebben vanzelfsprekend 'goed' zijn, is een typisch West-Duits cliché.

'Hij vindt mijn boek moreel verwerpelijk, terwijl ik zelf van mening ben dat juist literatuur de complexiteit van de geschiedenis vertelbaar maakt. Literatuur kan laten zien dat het niet zo gemakkelijk is om een etiket met 'goed' of 'slecht' op mensen te plakken.'

Julia Franck: Rug aan rug.

Uit het Duits vertaald door Goverdien Hauth-Grubben.

Wereldbibliotheek; 320 pagina's; € 19,90.

ISBN 978 90 284 2448 7.

undefined

Meer over