Inschrijving voor opdracht leidde tot stortvloed van wanstaltige ontwerpen Berlijns holocaust-monument is vooral kolossaal

In het centrum van Berlijn, precies op de plek waar Adolf Hitler zich vijftig jaar geleden van kant maakte, verrijst nog deze eeuw Duitslands nationale holocaust-monument....

WILLEM BEUSEKAMP

Van onze correspondent

Willem Beusekamp

BONN

Woensdag werd de opdracht voor het monument verstrekt aan een Berlijns kunstenaarskwartet onder leiding van ontwerpster Christine Jackob-Marks. Het viertal eindigde eerder dit jaar op een gedeelde eerste plaats van een bizarre, zo niet pijnlijke inschrijving. Meer dan vijfhonderd kunstenaars reageerden op een oproep van een particuliere, maar door Bonn en Berlijn ondersteunde wedstrijd wie het beste, althans meest verantwoorde holocaust-monument kon ontwerpen.

Het resultaat is nauwelijks te beschrijven. Er kwamen 528 inzendingen binnen, die vorige maand - helaas vrijwel onopgemerkt door de wereldpers - slechts twee weken werden tentoongesteld op alle verdiepingen van het voormalige hoofdkwartier van de 'staatsraad' van de DDR in Oost-Berlijn.

De collectie van bombastische probeersels was huiveringwekkend en bewees dat er sprake was van een bijna onmogelijke opdracht. Sterker: de in meerderheid door Duitslands top-creatieven bedachte ontwerpen onderstreepten dat de verenigde natie voor onbepaalde tijd gevangene blijft van haar bruine verleden. De bijgevoegde teksten bewezen dat het op industriële manier uitroeien van miljoenen mensen beter niet door Duitse kunstwerken kan worden uitgedrukt.

Schrijver/journalist Henryk Broder, de in Duitsland geaccepteerde Duits-Israëlische gesel van het Duitse geweten, vatte de inzendingen onlangs op onnavolgbaar morbide wijze samen: 'Als het om joden gaat, besparen Duitse instituties zich kosten noch moeite. Of het nu gaat om het vermoorden of het herdenken van de vermoorden, het doel wordt geestdriftig, taai, standvastig en met voorkeur voor het gigantische aangepakt.'

Gigantisch is het nu verkozen ontwerp zeker. Wethouder Wolfgang Nagel (Woningbouw) van Berlijn sprak gisteren over de 'belangrijkste inschrijving sinds 1945', en jury-voorzitter Lea Rosh verklaarde de keuze voor het object met 'het feit dat eindelijk de miljoenen slachtoffers van de jodenvervolging uit hun anonimiteit worden gehaald'. Rosh: 'Duizend slachtoffers kan een mens nog bevatten. Met een miljoen doden staakt het verstand, laat staan met zes miljoen slachtoffers.'

De Duitse jodin Rosh nam in 1989, vlak voor de val van de Muur, het initiatief. Zij kreeg direct ondersteuning van de schrijvers Johannes Mario Simmel en Siegfried Lenz. Ook Beate Klarsfeld en Edzard Reuter, bestuursvoorzitter van Daimler-Benz, sloten zich bij haar aan. De Berlijnse senaat en de regering in Bonn volgden snel. Ook de joodse gemeenschap ondersteunt het initiatief, al kwalificeerde voorzitter Ignatz Bubis de inzendingen vorige maand als 'het toppunt van slechte smaak'.

De namen van de slachtoffers zijn afkomstig uit Israël, waar de directie van het herdenkingsmuseum Yad Vashem 4,2 miljoen namen heeft achterhaald van Europese joden die in de Duitse vernietigingskampen om het leven zijn gebracht. De namen worden in het beton gegraveerd, in het van voetgangerspaden voorziene plateau, dat zich binnen drie jaar tussen Brandenburger Tor en Potsdammer Platz licht stijgend van de bodem zal verheffen.

Rosh moest zich gisteren opnieuw verdedigen tegen de vele critici van het project, mensen van wie sommigen last zullen hebben van antisemitisme, maar van wie een meerderheid beweert dat Duitsland weer overdrijft. Voor zo ver bekend staan er thans meer dan twintig holocaust-monumenten in de Duitse hoofdstad op stapel; een deel daarvan (met de ingegraveerde namen van Berlijnse joden) is na emotioneel verlopen discussies reeds uitgevoerd.

'Binnenkort worden we op iedere straathoek herinnerd aan onze slechtheid. Dat werkt averechts', meent de bekende Berlijnse uitgever Siedler. Lea Rosch: 'In het land van de misdadigers moeten de nazaten van deze misdadigers het monument ontwerpen.'

Meer over