Innerlijke rust in Bagdad

Onder leiding van Ad Melkert bemoeit de VN zich opnieuw met de wederopbouw van Irak, waar dit weekeinde vrije verkiezingen worden gehouden....

Ad Melkert komt kalmer over dan de afgelopen jaren, gemoedelijker zelfs. Wat ontbreekt, is de zweem van gejaagdheid en irritatie die in zijn New Yorkse jaren om hem heen hing.

Sinds september vorig jaar speelt Melkert (54) een hoofdrol in Irak, als hoogste vertegenwoordiger van de Verenigde Naties in Bagdad. Kan het kloppen dat hij de vechtsfeer van het VN-hoofdkantoor in New York niet erg mist?

De voormalige PvdA-leider glimlacht. ‘Ik vind het fascinerend in Irak bezig te zijn met de dingen die er echt toe doen’, zegt hij. ‘Je bent daar absoluut minder frictie-energie kwijt. In het hoofdkwartier van elke organisatie is sprake van een hoop luchtverplaatsing en positionering. Ik heb dat altijd zonde van mijn tijd gevonden.’

Zo kan het gebeuren dat een internationale topdiplomaat, verguisd in eigen land en vervolgens belaagd in Washington en New York, innerlijke rust vindt in Irak.

Nog maar vier jaar geleden was dit onvoorstelbaar. Het volk was na de val van dictator Saddam Hussein verwikkeld in een religieus-etnische burgeroorlog, aangewakkerd door wapens en radicaal-islamitische strijders uit omringende landen. De tegenstanders van de invasie van 2003 konden elke dag argumenten ontlenen aan de gruwelijke realiteit.

De ommekeer is dramatisch, vindt Melkert. Zondag worden in Irak voor de tweede keer parlementsverkiezingen gehouden. De campagne verliep verre van vlekkeloos. Het geweld is nog steeds ‘onacceptabel naar alle maatstaven’. En wie weet hoe het op de verkiezingsdag zal lopen. Maar het lijkt er sterk op dat de macht in het hart van het Midden-Oosten op democratische wijze wordt overgedragen.

‘Er is een toenemende erkenning van het gezag van de regering. Er is een volwassen discussie en besluitvorming in het parlement.’ Zijn ogen lichten op. ‘Het eerste democratisch gekozen parlement van Irak gaat er in slagen de eerste volle termijn af te ronden en open verkiezingen te houden voor een volgende termijn. Het is echt een enorme stap om de macht op vreedzame wijze over te dragen.’

Melkert was betrokken bij de vormgeving van de nieuwe kieswet, een bron van tevredenheid over een proces dat hij ‘niet bepaald makkelijk, wel heel parlementair’ noemt. Hij kent de klachten over traagheid, ondoorzichtigheid en corruptie.

De sociaal-democratische oud-parlementariër verwijst naar de praktijk in Den Haag, en naar die in Washington, waar al maanden in achterkamers en wandelgangen aan de zorghervorming wordt gesleuteld. ‘Zo werkt de democratie’, merkt hij op. ‘Vaak achter dichte deuren, soms met slaande deuren. Zo gaat dat. Ook in Bagdad.’

De betekenis van dit moment in de Iraakse geschiedenis is groot: voor de bevolking, de regio, de VN, en voor Melkert persoonlijk.

Het volk maakt zich met hulp van de VN en de zich terugtrekkende Amerikanen los van decennia onderdrukking, oorlog en burgeroorlog. De omringende, autocratische landen worden geconfronteerd met een vastbesloten, islamitische democratie in de kinderschoenen, waar de mensenrechten ‘stukje bij beetje postvatten als onderdeel van de politiek cultuur’, zegt Melkert.

De VN krijgen opnieuw een rol, na de aftocht in 2003. Toen werd de VN-missie in Bagdad opgeblazen door een extremist met een bom in zijn vrachtwagen. De VN maakten zich uit de voeten, en de Amerikanen stonden er met enkele bondgenoten alleen voor in de zware jaren die volgden – zonder de internationale legitimiteit van de VN.

Roddels
Op persoonlijk vlak bood de post in Bagdad Melkert een zeldzame kans op een invloedrijke functie onder secretaris-generaal Ban Ki-moon, aan wie hij rapporteert. Hij was, ondanks een actieve Nederlandse lobby, net gepasseerd als hoofd van de ontwikkelingsorganisatie van de VN (UNDP). Pijnlijk, want Melkert was er sinds 2006 tweede man, en zijn promotie leek voor de hand te liggen.

Het werk in New York – humanitair, internationaal, leidinggevend – paste hem. Maar net als bij de Wereldbank in Washington, waar hij na zijn vertrek uit Nederland in 2002 was gaan werken, werd Melkert in New York achtervolgd door beschuldigingen van corruptie en wanbestuur. Vooral (neo-)conservatieve Amerikaanse politici en media hadden het op hem gemunt. De beschuldigingen werden niet bewezen en stierven uiteindelijk weg.

Melkert was in die tijd kort van stof. Hij leek permanent geërgerd door de sfeer van roddel en achterklap in Turtle Bay, de buurt rond de VN-toren. ‘Als er allerlei dingen worden beweerd die werkelijk nergens op slaan of regelrechte leugens zijn’, zei hij tijdens een ontmoeting in 2007, ‘leidt dat enorm af.’

Toen Ban Ki-moon hem voor Irak vroeg, was de keuze snel gemaakt.

Het veiligheidsrisico was een reden tot twijfel. Melkert woont in de bewaakte ‘groene zone’ van Bagdad. Hij reist per helikopter en pantservoertuig. Voor extremisten belichaamt de VN de ‘imperialistische’ bezetting, en dat maakt de vertegenwoordigers van de volkerenorganisatie kwetsbaar.

Optimistisch scenario
De afstand tot het dagelijks leven van de Irakezen blijft groot. Zal ‘onze man in Bagdad’ ooit vrijuit opgaan in de massa op straat? ‘In mijn optimistische scenario wel, maar er zal nog heel wat water door de Tigris moeten vloeien. Ja, je bewegingsvrijheid is beperkt. Maar ik ben, sinds ik lid werd van een politieke partij, geïnspireerd door de missie van de VN. Als er één plaats is waar alle elementen van deze missie samenkomen – ontwikkeling, mensenrechten, politiek en veiligheid – dan is het Bagdad. De VN zullen meer en meer een schakel worden tussen Irak en de internationale gemeenschap. Dit is hét moment.’

Zijn vrouw bleef in de VS. Melkert komt om de paar weken thuis. Rustige bezoekjes zijn dat niet. De dagen vullen zich met ontmoetingen en vergaderingen in het het hoofdkwartier; iedereen wil vijf minuten van de VN-man in Irak. Maar toch: ‘Zo nu en dan terug naar New York betekent terug naar het normale leven, en vooral veel zuurstof. Om de zoveel weken even weg uit Bagdad is voor alle VN-medewerkers een must.’

Onderweg en ’s avonds in Bagdad leest hij veel. Niet alleen ‘eindeloze rapporten over Irak’. Melkert is bezig in de memoires van de Chinese oud-premier Zhao Ziyang en De boeken der kleine zielen van Louis Couperus. ‘Meegenomen uit de boekenkast van mijn overleden moeder. Ik geniet van de veelzijdige Nederlandse taal en het deftige Den Haag van honderd jaar geleden.’

Op alle niveaus
Hoewel Melkert zijn vaderland na de verloren verkiezingen van 2002 gedesillusioneerd verliet, blijft de band met Den Haag sterk. Hij onderstreept dat hij als internationaal ambtenaar niet namens Nederland opereert. Maar het is voor Nederland, een actieve VN-lidstaat, ‘van belang om mensen te hebben met toegang op alle niveaus.’

Vanuit zijn nieuwe rol vindt Melkert het de hoogste tijd om het laaiende Irak-debat van 2003 te laten voor wat het is. Als progressieve Nederlander was hij tegen de oorlog. Als VN-man ter plekke bekritiseert hij het Europese onvermogen om oude wonden te laten helen en zich op de toekomst te richten.

‘Het is niet mijn taak om de Nederlandse politiek te adviseren over concrete beslissingen. Maar ik ben bezorgd wanneer er meer over Irak in 2003 dan Irak in 2010 wordt gesproken, meer over een besluit over onze aanwezigheid in Afghanistan in 2007, dan over de toestand in 2010 en de komende jaren. De breuklijnen van toen dienen niet meer relevant te zijn voor de huidige en toekomstige situatie.’

Stabiele wereld
Nederland heeft de VN nodig, en de VN Nederland – ‘op meer plaatsen dan veel Kamerleden onder ogen willen zien’. Een stabiele wereld is ‘van existentieel belang’ voor Europa. ‘Wie zich zorgen maakt over migratie of veiligheid zal de handen uit de mouwen moeten steken op de plaatsen waar de oorzaken liggen voor die dreigingen.’

Van buitenaf gezien is Nederland meer dan ooit naar binnen gekeerd. Het baart hem zorgen. ‘Hierdoor dreigt marginalisering van Nederlandse invloed en dus meer afhankelijkheid van andere landen voor het waarborgen van onze toekomst.’

De toekomst van Irak heeft alles te maken met Nederland, zegt Melkert. Want de problemen in extremistische brandhaarden als Pakistan, Afghanistan en Jemen zijn niet los te zien van de fragiele situatie in Irak; extremisten en terroristen trekken zich niets van grenzen aan. ‘Alleen politieke stabiliteit, inbedding in de regio en wereld, kan het antwoord zijn op de pogingen om vooral Europa en Amerika te terroriseren en uit te dagen.’

Hij stipt de rol van Turkije in Irak aan, met name in het Koerdische noorden. Een brugfunctie tussen Irak en Europa ligt voor de hand – die is al ontstaan. Bepleit hij een Turks EU-lidmaatschap? ‘Daar ka ik geen uitspraken over doen. Maar ik ben van mening dat de verhouding tussen Turkije en Europa van groot belang is voor de toekomst van Europa.’

Het spijt Melkert en de Irakezen dat Irak – buiten de VS althans – in het nieuws is overschaduwd door Afghanistan. Zo is het land sinds 2007 het slachtoffer van zijn eigen succes. Toen Irak stabieler begon te worden rond de verkiezingswinst van Barack Obama, kon Bush’ opvolger zich de terugtrekking uit Irak veroorloven, om zich op Afghanistan te richten.

Mokerslag
Obama is altijd tegen de oorlog in Irak geweest. Toch heeft Melkert een productief, open contact met Washington. Die verhouding is cruciaal, want naarmate de Amerikaanse rol afneemt, zal die van de VN groeien. Zolang de Iraakse regering dan wenst althans, want Melkerts missie opereert op uitnodiging van Bagdad.

Als hoofd van de VN-missie in Irak – Unami , de opvolger van het gecorrumpeerde ‘olie-voor-voedsel progamma’ – heeft Melkert zo’n duizend mensen onder zich, van wie bijna de helft aan de beveiliging werkt. Zij zijn nog aan het herstellen van de mokerslag van augustus 2003. Door die aanslag (22 doden) kreeg de VN, volgens Melkert, voor het eerst te direct maken met ‘reële vijandigheid’. De tegenstanders van vrijheid en democratie bleken de VN als een westerse pion te zien, die verdreven diende te worden.

‘Dit stuk geschiedenis zit bij iedereen in de genen gekerfd. De hoop bestaat dat we de waarden kunnen eren van alle mensen die toen hun leven hebben verloren. De VN zijn niemands vijand. Door constructieve Irakezen te dienen, willen wij de positie van neutraliteit en onpartijdigheid terugkrijgen.’

Met rapportages over de mensenrechten tracht het VN-team Irak bij te staan. Door de aandacht te vestigen op de positie van vrouwen, homoseksuelen en de bedreigde christelijke minderheid, wordt geprobeerd de ‘universele principes’ van de VN kracht bij te zetten. ‘Waar dat toe leidt? Nou, zeker niet tot een ideale situatie. Maar wel tot groeiende discussie en hier en daar ook echt actie.’

Irak rapporteert inmiddels aan de VN-mensenrechtenraad in Genève. En met hulp van Melkerts team is een onafhankelijke mensenrechtencommissie ingesteld. ‘Ontwikkelingen waar we de afgelopen jaren niet van gedroomd hadden.’

Gespannen volgt Melkert de opmars naar de verkiezingen. Hij vreest nog steeds sabotage en geweld. Hij weet dat de wijdverbreide, in Irak toegestane praktijk van het kopen van stemmen hoon wekt. De commandant van de Amerikaanse contingenten in Irak en Afghanistan, David Petraeus, heeft zelfs een speciale term voor democratie op zijn Iraaks: Irakratie.

Maar Melkert benadrukt de nieuwe realiteit. ‘Bagdad hangt vol met posters die meer dan zesduizend kandidaten aanprijzen. Wie had dat onder Saddam gedacht?’ Het paradoxale gevolg kan volgens hem wel zijn dat er na de verkiezingen een harde strijd om de macht ontstaat, zonder dat er afdoende regels zijn om die in goede banen te leiden.

‘Geen reden om somber te zijn, maar wel om alle zeilen bij te zetten in het adviseren en aanmoedigen van alle partijen, misschien met een vleugje Nederlands polderen. Ik verwacht echt niet dat er een tekort aan vraag zal zijn naar de VN, bij het oplossen van geschillen.’

Meer over