'Inheemsen zijn beste bewakers van Amazone'

Etnobotanist Mark Plotkin, die dinsdagavond een lezing houdt in Amsterdam, werd beroemd met zijn onderzoek naar de medicinale kennis van indiaanse sjamaans uit het Amazonegebied. Nu voert hij actie voor de bescherming van de inheemse volkeren van de Amazone - en het regenwoud waar ze wonen. Dinsdag houdt hij een lezing in Amsterdam.

Ben van Raaij
Werknemers zagen een gevelde woudreus in het Braziliaanse Amazonegebied aan stukken. Beeld getty
Werknemers zagen een gevelde woudreus in het Braziliaanse Amazonegebied aan stukken.Beeld getty

Toen de Trio-indianen in Suriname erkend wilden worden als eigenaar van hun land, kon niemand dat aanwijzen, want kaarten kenden ze niet. Etnobotanist Mark Plotkin hielp ze zo'n kaart te maken. Hij trok met ze door het gebied en liet ze hun rivieren, rotsen en heuvels benoemen. Eigendomsbewijzen hebben de Trio nog steeds niet, maar ze hebben op basis van hun kaart wel dorpjes gesticht aan de randen van hun gebied. En dat houdt indringers tegen.

De Amerikaan Mark Plotkin (62) is een van de grootste kenners van de ecologie van de regenwouden in het Amazonegebied. Hij kwam 33 jaar geleden naar Suriname om er indiaanse sjamanen te helpen hun traditionele kennis over medicinale planten vast te leggen en te behouden. Want, zegt hij, 'elke keer als een sjamaan sterft, is het of een bibliotheek afbrandt'. Hij legde zijn ervaringen vast in de bestseller 'Tales of a Shaman's Apprentice'. Maar het bleek hem al snel dat het zeker zo belangrijk was het regenwoud zelf te behouden.

Twintig jaar geleden zette Plotkin daarom Amazon Conservation Team (ACT) op, een ngo die anders dan grote natuurbeschermingsorganisaties nadrukkelijk samenwerkt met de inheemse bewoners van de Amazone. Een aanpak 'van binnen naar buiten', met als belangrijke elementen 'etnographic mapping' (het in kaart brengen van het bos), versterking van de inheemse cultuur, duurzame ontwikkeling en landbescherming. Een 'holistische benadering' vanuit het besef dat de beste beschermers van het bos de mensen zijn die er wonen.

ACT heeft inmiddels samen met tientallen inheemse groepen in Suriname, Brazilië en Colombia meer dan 32 miljoen hectare regenwoud in kaart gebracht, en 1 miljoen hectare onder duurzaam beheer, zegt Plotkin, die even in Nederland is. Dinsdagavond geeft hij op uitnodiging van IUCN Nederland een lezing in Artis over hoe inheemse groepen de Amazone kunnen redden.

Bedreigingen

De bedreigingen van de Amazone zijn immens: ontbossing, wegenbouw, illegale goudwinning, stuwdammen. Het feit dat de nadelen van de vernietiging van het regenwoud evident zijn (zo valt in de ontboste delen van de Amazone veel minder regen) maakt weinig uit, zegt Plotkin, 'want mensen zijn hebzuchtig, dom en kortzichtig'. Dat neemt niet weg dat er soms ook successen worden geboekt. Zo vergrootte Colombia onlangs een natuurreservaat en een indiaans reservaat tot een beschermd gebied van 10 miljoen hectare.

Helaas kunnen successen ook worden teruggedraaid. In Brazilië tekende president Michel Temer vorige maand een decreet dat bestaande landrechten van indianen inperkt tot die gebieden waar zij aantoonbaar in 1988 woonden. Het hooggerechtshof gaf twee seminomadische stammen in Matto Grosso die bezwaar maakten gelijk, maar voor een andere stam in Rio Grande do Sul loopt de zaak nog. Het besluit kan gevolgen hebben voor talloze andere groepen.

Mark Plotkin in de Braziliaanse Amazone. Beeld Ian Starr
Mark Plotkin in de Braziliaanse Amazone.Beeld Ian Starr
null Beeld afp
Beeld afp

Corruptieschandalen

Vorige week gaf Temer zelfs een beschermd bosgebied van 46.000 vierkante kilometer in de staten Amapá en Pará vrij voor de mijnbouwindustrie. Hij staat onder druk wegens corruptieschandalen en moet het bedrijfsleven en de landbouwlobby tevreden houden. Ook in andere Amazonelanden staan inheemse landrechten onder druk en neemt geweld tegen inheemsen toe.

De beschermers van het regenwoud worden volgens Plotkin geconfronteerd met vijanden die meer geld, meer wapens en minder moraal hebben. Wat is dan de beste strategie? 'We moeten naar bondgenoten zoeken: inheemse groepen, kleine boeren, ambtenaren, lokale ngo's, juristen, wetenschappers. En onze gevechten zorgvuldig kiezen. Indianenreservaten zijn de beste plek om te beginnen, want die liggen altijd dichtbij de natuurreservaten.'

Vermoord

De strijd tegen de aantasting van het regenwoud is voor de verdedigers echter niet zonder gevaar. Vorig jaar werden wereldwijd 200 natuurbeschermers vermoord, van wie 40 procent inheemsen. Illegale houtkappers en goudzoekers laten zich vaak alleen maar het politioneel geweld uit het bos verdrijven. Volgens Plotkin moet geweld vermeden worden. 'Ons motto is dat van Bruce Lee in die film 'Enter the Dragon': de kunst van vechten zonder te vechten. En dat werkt. In de gebieden in Suriname, waar wij tien jaar geleden inheemse parkwachters hebben opgeleid, zul je geen illegale goudzoekers vinden. Als die weten dat er door indianen wordt gepatrouilleerd, blijven ze weg.'

Voor een duurzame bescherming van het regenwoud is het wel van cruciaal belang dat de inheemse bevolking alternatieve inkomstenbronnen kan ontwikkelen, zodat er reden is het bos intact te houden. Plotkin beveelt daarvoor producten aan als organische honing, chilipepers en geurkaarsen. 'Die leveren meer op dan goudzoeken en laten het ecosysteem intact.'

null Beeld afp
Beeld afp

'Internationale biopiraat'

Voorzichtiger is Plotkin tegenwoordig met het promoten van de medicinale planten uit het regenwoud, want critici hebben hem verketterd als een 'internationale biopiraat' die het intellectueel eigendom van de indianen zou stelen. 'Als dat zo was had ik wel aan de Côte d'Azur gewoond', zegt hij. 'Ik heb de recepten van de sjamanen niet verkocht, maar ze voor hen opgetekend in hun eigen taal. Het is aan de indianen zelf wat ze met hun kennis doen.'

Het behoud van het regenwoud is het meest existentieel voor de laatste niet-gecontacteerde Amazonestammen. Regeringen proberen hen tegen indringers te beschermen, maar toch komen ze steeds vaker ongewild in contact met oprukkende houtkappers en goudzoekers (en hun ziektekiemen). 'Al die stammen weten sinds er vliegtuigen overvliegen dat er een buitenwereld is. Als ze contact met ons zouden willen, zochten ze ons zelf wel op.'

Sloppenwijk

De keuze in hoeverre inheemse groepen contact leggen met of deelnemen aan de buitenwereld moet altijd aan henzelf zijn, zegt Plotkin. 'Ik denk dat ze beter af zijn in het bos dan in een sloppenwijk in de stad, maar onder bepaalde voorwaarden, zoals enige inkomsten, onderwijs, misschien internet. Anders kun je geen geïnformeerde beslissingen over je toekomst nemen.'

Soms neemt Plotkin indianen mee in een vliegtuigje, om ze te laten zien welke impact goudmijnen of stuwdammen hebben op het bos. 'Als ze beter begrijpen wat er op het spel staat, kiezen ze meestal voor behoud van hun bos. Maar niet altijd. Indianen zijn geen edele wilden. Soms zijn ze ook hebzuchtig.'

De lezing van Mark Plotkin is dinsdag 29 augustus, 19.30, Collegezaal ARTIS, Plantage Kerklaan 38-40, Amsterdam (voertaal Engels)

Meer over