Columnmartin sommer

Informateur Johan Remkes is de Louis van Gaal van de Haagse politiek

null Beeld

Wat zou Johan Remkes vinden van partijgenoot minister Cora van Nieuwenhuizen, die vanwege de 06-nummers in haar telefoon naar een energiekoepel vertrekt? Alles ging volgens de regels, zei de minister, en dat is zeker waar, aangezien Nederlandse bestuurders sinds jaar en dag zelf uitmaken wat integriteit is. Eigenlijk weet ik wel wat Remkes ervan zou denken. Toen hij in Noord-Holland nog commissaris van de koning was, aten we eens per jaar in een Haarlems etablissement.

Altijd was hij stipt op tijd, dronk hij een paar borrels en moest hij tussen twee gangen door naar buiten om zware shag te roken. Hij kwam steevast te voet, op die prikkebenen van hem, en zonder jas, zomer of winter. Erg loslippig was Remkes niet, maar hij vertelde weleens over wethouders of burgemeesters die het niet zo nauw namen. Zij konden op het provinciehuis een schrobbering krijgen en stonden daarna met trillende lip weer buiten. Het openbaar bestuur is naar het oordeel van Remkes een ambt dat verplichtingen meebrengt.

Demissionair minister Cora van Nieuwenhuizen vond dat haar overstap naar een energiekoepel volgens de regels ging. Beeld ANP
Demissionair minister Cora van Nieuwenhuizen vond dat haar overstap naar een energiekoepel volgens de regels ging.Beeld ANP

Nu treedt Remkes aan als informateur en dat is tegelijk een noodsprong en een briljante zet van Mark Rutte. Een noodsprong, omdat Remkes ongeveer de laatste VVD’er is waarmee je voor de dag kunt komen. Ik denk dat hij de enige is die Rutte nog tegenspreekt. En daarom is het ook een briljante zet. Rutte zelf hangt zichtbaar in de touwen sinds zijn leugen over ‘Omtzigt functie elders’; de leden van zijn kabinet maken zich uit de voeten en demonstreren dat privébelang boven publiek belang gaat. Politiek is nooit helemaal cynisch, heb ik geleerd, maar altijd wel een beetje. Daarom kwam het ook wel goed uit dat Mariëtte Hamer vier maanden vruchteloos heeft gesparteld, en Herman Tjeenk Willink een mopperende heer aan de zijlijn is geworden. En daar stapt Remkes uit de coulissen, de laatste onkreukbare.

Dat schept wel verwachtingen. Frits Bolkestein was de ontdekker van Remkes, die in 1994 vanuit de Groningse politiek naar de Kamer kwam. Later werd hij staatssecretaris en minister, maar zijn ster begon pas te stralen als commissaris van de koning, toen hij in Noord-Holland de prediking van de integriteit aanvatte. Remkes was in 2010 nauwelijks op het Haarlemse provinciehuis begonnen, of de Hooijmaijers-affaire barstte los. Ton Hooijmaijers (VVD) zette als gedeputeerde het geld van de provincie weg in IJsland waarna de banken instortten, en ook verder was hij een doorpakker. Het was de tijd van de mannetjesputters in de politiek, vooral VVD’ers, wars van procedures, mooie vrienden in het bedrijfsleven. Hooijmaijers werd veroordeeld wegens witwassen, valsheid in geschrifte en omkoping. Remkes liet in Provinciale Staten luidop blijken dat ‘het ambt schade was berokkend’.

Johan Remkes begon als commissaris van de koning in Haarlem de integriteit te prediken. Beeld ANP
Johan Remkes begon als commissaris van de koning in Haarlem de integriteit te prediken.Beeld ANP

Remkes is uitgesproken tegenstander van creatief besturen. Namens de Staatscommissie parlementair stelsel die de politieke depressie in ons bestel analyseerde (2018), keerde hij zich tegen het ons-kent-ons in het openbaar bestuur en het regelen van dingen buiten het parlement om, met name de klimaattafels van partijgenoot Ed Nijpels. Afbreuk aan de democratie, was het heldere oordeel. Sowieso is Remkes geen vriend van Nijpels, die nog een rolletje speelde in het rapport waar Hooijmaijers over struikelde. Die laatste oefende druk uit om 100 miljoen provinciegeld te stoppen in het windmolenbedrijf waar Nijpels destijds commissaris was.

De staatscommissie van Remkes maakte een radicale analyse. De democratie staat er slecht voor. Remkes koos bij de presentatie de kant van de Nederlandse variant van de ‘gele hesjes’, die drie jaar geleden Frankrijk onveilig maakten. De lageropgeleiden moesten ook toegang tot de macht krijgen. Het belangrijkste voertuig daarvoor was het referendum. Minister Ollongren (D66) nam het rapport in ontvangst en sprak van urgentie. Drie jaar later is het referendum, plus bijna alle andere voorstellen van de commissie, effectief onklaar gemaakt. Wat overbleef, was de aanpassing van de zogeheten oekaze-Kok, het contactverbod tussen ambtenaren en Kamerleden. Zelfs daar moet je een loep bij houden om het verschil te zien.

Kajsa Ollongren maakte het referendum effectief onklaar. Beeld ANP
Kajsa Ollongren maakte het referendum effectief onklaar.Beeld ANP

De daaropvolgende commissie-Remkes ging het Nederlandse gepolder met stikstof te lijf. ‘Niet alles kan’, heette zijn alweer radicale analyse, waarmee hij zich bij de klimaatbeweging populair maakte. Temeer omdat zijn commissie afrekende met biomassa als klimaatvriendelijk alternatief voor kolen. Dat was overigens een uitglijder waarmee Remkes ongewild liet zien dat het commissiewezen net zo’n rare Nederlandse folklore is als de klimaattafels, zonder helder mandaat en democratische verantwoording. De bezwaren tegen biomassa hadden niets te maken met stikstof en waren in de tekst gerommeld door commissielid Louise Vet, weliswaar hooggeleerd maar ook bestuurslid van de stichting Urgenda. Even had de strenge staatsrechtgeleerde Remkes de teugels laten vieren.

Nu mag hij als informateur de koppen tegen elkaar slaan, ongeveer zoals hij dat een paar maanden geleden in Limburg heeft gedaan. Na alweer een integriteitsaffaire trad het hele college van gedeputeerden plus de Limburgse gouverneur af. Remkes werd ingevlogen; hij dwong tussen de bedrijven door een burgemeester te verhuizen en liet de Nederlandse vlag hijsen in een provincie waar dat geen gebruik was, omdat men zichzelf in Limburg ‘anders’ voelt. En hij timmerde helemaal in zijn eentje een provinciaal college in elkaar. Zelf vond hij dat ‘wat ik deed, eigenlijk niet kon’. Dat moet nu het model worden. Remkes is de Louis van Gaal van de Haagse politiek. Ik stel me voor dat hij de partijleiders volgende week met die Groningse grondtoon toespreekt. ‘Zes maanden verantwoordelijkheidsvakantie hebben jullie gehad, nu is het welletjes geweest.’

Meer over