Indonesiil studentenrevolte tegen Soeharto liever vergeten

Honderden doden vielen er in 1998 in de strijd tegen dictator Soeharto en vdemocratie. Maar Indonesienkt niet meer aan de helden van die dagen....

Het is stil in de bioscoop in Jakarta. Twee bezoekers komen kaartjes kopen voor Kutunggu di Sudut Semanggi (Ik wacht op je op de hoek bij Semanggi), een film die twee dagen eerder in premi is gegaan.

De verwachtingen van regisseur Lukmantoro zijn hooggespannen. De ingredien van zijn film zouden garant moeten staan voor succes: een tienerliefde, tegen de achtergrond van het bloedbad onder studenten in de wijk Semanggi; daar vielen op 13 november 1998 zeventien doden en honderden gewonden door kogels van het Indonesische leger.

Maar Lukmantoro's verwachting wordt teleurgesteld. Als de twee bezoekers even later de filmzaal in willen, worden zij tegengehouden: zij zijn de enigen. Zij halen hun schouders op en ruilen hun kaartjes om voor Walking Tall, een actie-niemandal uit Hollywood.

Na drie dagen is Kutunggu di Sudut Semanggi al uit drie van de vijf grote bioscopen van Jakarta verdwenen. Na een week verhuist de film naar het tweederangscircuit, en ook daar houdt hij het niet langer dan slechts enkele dagen vol. Kennelijk loopt geen Indonesische student meer warm voor de studentenrevolte die in 1998 de dictator Soeharto tot aftreden dwong.

13 november 1998 was de dag waarop het Volkscongres Soeharto's lievelingsminister, Habibie, zou kronen tot diens opvolger. Tienduizenden studenten uit heel Indonesiwamen naar Jakarta en marcheerden naar het parlementsgebouw. Zij protesteerden tegen Habibies benoeming en eisten rechtstreekse verkiezingen. Troepen omsingelden de campus van de Atma Jaya universiteit, de uitvalsbasis van de demonstranten. Zij bestookten de studenten met traangas en met kogels.

B.R. Norma Irmawan ('Wawan') was op die campus. Hij was pas twintig toen een van die kogels zijn borst doorboorde en een einde maakte aan zijn leven. Toen hij stierf was hij bezig gewonden te helpen. Zes studenten en elf burgers stierven diezelfde dag. Meer dan tweehonderd mensen raakten gewond. Wawans moeder, Sumarsih, weet zeker dat er in de chaos ook veel slachtoffers zijn verdwenen. 'Sommige ouders zoeken nog altijd naar hun kinderen.'

Regisseur Lukmantoro, een veteraan in de Indonesische filmwereld, koos '13 november' bewust als achtergrond voor zijn film. 'Dat was de dag was waarop Indonesiefinitief van een dictatuur in een democratie zou veranderen', zegt hij. 'Het was de dag waarop het Volkscongres besloot dat er verkiezingen zouden komen, de dag waarop werd besloten dat de ABRI (leger en politie, red.) uit de politiek zou verdwijnen, de dag dat de politieke partijen van Indonesiun organisaties opengooiden.'

Voor moeder Sumarsih is '13 november' de dag waarop haar leven veranderde in een uitzichtloze strijd voor gerechtigheid. Op 1 december 1998 kreeg ze vijf miljoen rupiah (442 duizend euro) als schadevergoeding voor Wawans dood. Zij weigerde het geld.

Sindsdien gaat er geen dag voorbij waarop zij niet actief bezig is de verantwoordelijken voor de dood van haar zoon voor de rechter te krijgen. Zij spreekt met het parlement, met de toenmalige chef-staf van de ABRI generaal Wiranto, met VN-vertegenwoordigers, met president Abdurrahman Wahid, met de president van het hooggerechtshof, met parlementsvoorzitter Akbar Tandjung. Zij spreekt met de Nationale Commissie voor de Mensenrechten , die een onderzoek instelt en concludeert dat de misdaden in Semanggi zouden moeten worden berecht door een speciaal tribunaal.

Het leidt tot niets. In juli 2001 besluit het parlement dat er in Semanggi geen sprake is geweest van ernstige schendingen van de mensenrechten, en dat zo'n tribunaal er dus niet hoeft te komen. Daarmee lijkt de zaak afgedaan. 'Zij willen vergeten, zij willen naar de toekomst kijken, zeggen zij. Maar ik blijf de zaak aankaarten zo lang ik leef', zegt Sumarsih. 'Als het niet hier kan, dan in het buitenland, waar ze de mensenrechten meer waarderen dan in Indonesi

Het voortijdige einde van Kutunggu di Sudut Semanggi in de bioscopen duidt erop dat 'Semanggi' ook voor het grote publiek is afgehandeld. Regisseur Lukmantoro zegt dat hij zijn film juist daarom had gemaakt. 'De mensen vergeten. Zij zijn als kinderen. Zodra zij nieuw speelgoed hebben, vergeten zij het oude. Mijn film is een waarschuwing, een herinnering. Deze film houdt het besef levend dat er in Semanggi iets gebeurd is wat nog niet is afgehandeld. Semanggi blijft een open wond, die je niet mag negeren.'

De Indonesische verkiezingen bewijzen dit jaar dat niet-afgehandelde kwesties als 'Semanggi' telkens opnieuw hinderlijk kunnen opduiken. Ex-generaal Wiranto, nu presidentskandidaat, kreeg de kwestie tijdens zijn campagne in zijn gezicht geslingerd. Door studenten, maar ook door een van zijn toenmalige ondergeschikten, generaal Kivlan Zen. Wiranto ontkende, zoals steeds, elke verantwoordelijkheid.

Zen publiceerde een boek waarin hij blootlegt dat Wiranto wel degelijk een actieve rol heeft gespeeld. Wiranto had Zen persoonlijk opdracht gegeven tot de oprichting van een duizenden leden tellende burgerknokploeg, de Pamswakarsa. De knokploeg moest gevechten met de studenten uitlokken, waarna het leger tussenbeide kon komen. 'Semanggi' bleef Wiranto achtervolgen en hij slaagde er niet in de tweede ronde van de presidentsverkiezingen te bereiken.

Sumarsih vervolgt haar tocht langs de schaarser wordende herdenkingen en discussiedagen in alle eenzaamheid. Zij deelt er biografievan haar zoon uit, en het bidprentje met foto dat werd verspreid tijdens een herdenkingsmis, vijf jaar na zijn dood. Dat is het minste dat zij kan doen: zorgen dat, als al het andere wordt vergeten, ten minste de herinnering aan Wawan levend blijft.

Meer over