Indonesië bang voor dictatuur

Vandaag kiezen de Indonesiërs hun nieuwe president. Zal de democratie sterven bij winst van de omstreden oud-generaal Prabowo Subianto?

JAKARTA - Jakarta is niet helemaal pluis meer. Bij de rotonde van Hotel Indonesia laden politiemannen hoge rellenschilden uit een vrachtwagen. Meer vrachtwagens met meer politie rijden her en der door de stad. Voor de politie is siaga 1 ingegaan: de hoogste staat van paraatheid. De presidentsverkiezingen komen eraan en dat vooruitzicht vervult Indonesië voor het eerst sinds de invoering van de democratie met angst en onzekerheid.


Vandaag wacht het oordeel over de koers van het land. Wordt het Prabowo Subianto of Joko 'Jokowi' Widodo? Wordt Indonesië een dictatuur of blijft het land democratisch en wordt de soep niet zo heet gegeten als hij wordt opgediend?


Prabowo wil al vijftien jaar president worden en ruikt nu zijn kans - waarschijnlijk zijn laatste. Jokowi meent dat de ex-generaal moet worden tegengehouden. Hun campagnes hebben het land verdeeld in twee onverzoenlijke kampen. Dat is gevaarlijk.


De chef-staf van het leger, generaal Budiman, liet in The Jakarta Globe optekenen dat de kans op verkiezingsgeweld groot is. Bedraagt het verschil tussen de twee kandidaten minder dan 5 procent van de stemmen, dan is het mis, verwacht Budiman. Dan hangt er geweld in de lucht: rellen, brandstichtingen, geknoei met stembiljetten en gemanipuleer via rechtbanken.


Het leger is net als de politie in de hoogste staat van paraatheid gebracht, vooral in hotspots, waar de hoofdstad Jakarta er een van is. Ook de Nederlandse ambassade in Indonesië lijkt een beetje ongerust en raadt Nederlanders aan 'waakzaam' te zijn. Sommige bedrijven adviseren hun medewerkers een paar dagen binnen te blijven en van huis uit te werken.

Elitekorps

Dat breed levende gevoel van waakzaamheid hangt samen met Prabowo Subianto's verleden. Hij was bevelhebber van het beruchte elitekorps Kopassus en schoonzoon van de dictatoriale president Suharto. Hij wordt verantwoordelijk gehouden voor massamoord in Oost-Timor, voor ontvoeringen en verdwijningen van studentenleiders in 1998 en voor het organiseren van dodelijke rellen en brandstichtingen in dat jaar. In 1999 is hij voor de ontvoeringen uit het leger ontslagen.


Dat verleden kleeft aan hem, hoe hard hij ook probeert het van zich af te schudden. Prabowo wil het er niet meer over hebben. Daarom mijdt hij gedurende de hele campagne de internationale media, omdat die hem altijd lastig vallen over zijn verleden. Een van zijn woordvoerders legde dat wat onhandig uit: 'Hij is uit zijn hol naar buiten gekomen en werd meteen door iedereen beschoten, dus is hij weer terug in zijn hol gekropen.'


Als dat verleden toch een keer ter sprake wordt gebracht, zoals tijdens het eerste van een reeks debatten met zijn opponent, heeft Prabowo de grootste moeite zich te beheersen. Hij heeft een driftprobleem. Wie hem kent zegt dat hij plotseling kan exploderen en dat er dan geen houden meer aan is. Dan kunnen asbakken in het rond vliegen en zelfs zijn vuisten. Zijn broer, financier en raadgever Hashim Djojohadikusumo ziet daar ook de goede kant van in: hij noemt dat 'passie'.


Premier Mark Rutte heeft die passie ook mogen ervaren. Tijdens zijn bezoek aan Jakarta, eind vorig jaar, stormde Prabowo de eetzaal binnen waar de Nederlandse premier aanzat met vertegenwoordigers van het zakenleven. Niet zeker is of Prabowo met de vuist op tafel sloeg en weinigen herinneren zich precies wat hij zei 'maar het was duidelijk dat hij zeer ontstemd was', aldus een van de aanwezigen.


Prabowo vond kennelijk dat hij uitgenodigd had moeten zijn en dat hij naast Rutte had moeten zitten. Nadat hij wat gekalmeerd was vertrok hij 'zonder mee te eten'.

Represailles

Meerdere getuigen bevestigen het verhaal op anonieme basis ('Zet er vooral mijn naam niet bij'). Zakenlui zijn altijd wat voorzichtiger dan anderen als het gaat om gevoelige onderwerpen. Zij hebben goede relaties te beschermen. Dezer dagen gaat de voorzichtigheid in Jakarta verder dan normaal. Mensen zijn bang, ouderwets bang, voor represailles. Die angst heeft niet alleen te maken met Prabowo's verleden, maar ook met het heden, met de mensen en organisaties die hij om zich heen heeft verzameld.


Als zetels en partijen ertoe zouden doen, zou Prabowo kunnen rekenen op een meerderheid in het parlement. Hij heeft voor de verkiezingen de steun van alle grotere partijen, op de PDI-P van zijn rivaal Jokowi na. Hij heeft ook de steun van alle islamitische partijen op één na.


Het belooft weinig goeds voor de religieuze minderheden in het land, maar dat is niet wat Indonesiërs het meeste vrezen. Hun grootste angst betreft de buitenparlementaire steun die Prabowo geniet.


De ex-generaal heeft de hulp geaccepteerd van een aantal notoire knokploegen en radicale moslimgroepen. De bekendste daarvan is de FPI, die in het nieuws kwam met aanvallen op religieuze minderheden, vreedzame demonstraties en cafés.


Andere groepen, zoals Hizbuth Tahrir en de Majelis Mujahidin Indonesia (MMI), staan bekend om hun affiniteit met terreurorganisaties, zoals Al Qaida. En dan is er nog Prabowo's eigen ordedienst (satgas) die onder het commando staat van een gevreesde figuur in de onderwereld van Jakarta. Deze 'Hercules' verblijft tijdelijk in de gevangenis vanwege afpersing.


Als er bij de verkiezingen al vals wordt gespeeld is dat voor Prabowo's tegenstanders geen verrassing. Er wordt al vals gespeeld. Het land heeft wekenlang bol gestaan van verhalen over de 'zwarte campagne' van leugens en geruchten waarmee de populariteit van Joko Widodo werd ondermijnd.

Chinees

De leugens hebben hun werk gedaan: een aanzienlijk deel van de Indonesiërs is er inmiddels van overtuigd dat de Javaanse moslim Joko 'Jokowi' Widodo in het geniep een Chinees is en een christen, twee redenen om niet op hem te stemmen. Datzelfde deel van het volk gelooft dat buitenlandse bedrijven Indonesië leeg geplunderen, dat de landsgrenzen worden bedreigd en dat alleen de strakke hand van een ex- generaal het land kan redden.


Begin dit jaar, toen de politieke stemming nog rozig was, had Joko Widodo in de peilingen een voorsprong van ruim 20 procent op zijn naaste concurrenten. Op eigen kracht had hij het geschopt tot burgemeester van Solo en later tot gouverneur van Jakarta. Widodo bracht een frisse wind in de politiek. Hij kwam niet uit het politieke establishment, had geen besmet verleden, was van eenvoudige komaf en won de harten van het volk door naar de mensen te luisteren en hun problemen aan te pakken.

Riante voorsprong

De verkiezingen leken een gelopen race, maar van zijn riante voorsprong was in de dagen voor de verkiezingen weinig over. Jokowi's campagne legde het af tegen die van Prabowo. De laatste heeft nu het momentum, schrijven de kranten. Of dat genoeg is voor de overwinning hangt af van wat de zwevende kiezers (10 tot 20 procent van het electoraat) gaan doen in het stemhokje.


Prabowo presenteert zichzelf als een soort 'democratische dictator', een Indonesische Lee Kwan Yu. Optimisten vermoeden dat dit allemaal verkiezingsretoriek is en dat Prabowo snel zal bijdraaien als hij eenmaal is gekozen. Zijn aanhangers kan het kennelijk niets schelen.


De mensen die op Widodo stemmen hebben meer dan ooit het gevoel dat de democratie, die zij in 1998 hebben bevochten, in gevaar is. Voor hen gaat de keus vandaag vooral daarover. Voor hen is de stembusstrijd tussen Prabowo en Widodo en een keus tussen duisternis en licht.

Meer over