Analyse

In zijn zoektocht naar een nieuw kabinet doet Tjeenk Willink het nog even zonder politici

Het ingewikkelde schaakspel dat moet leiden tot een nieuw kabinet is van start gegaan. Informateur Herman Tjeenk Willink deed dinsdag alvast een eerste verrassende zet. Tegen de heersende mores in liet hij politici even links liggen. In plaats daarvan wilde hij eerst horen wat het volk verlangt van een nieuwe regering.

Informateur Herman Tjeenk Willink ontvangt Kim Putters, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau (CPB). Beeld ANP
Informateur Herman Tjeenk Willink ontvangt Kim Putters, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau (CPB).Beeld ANP

De vorming van een nieuw kabinet verloopt doorgaans volgens een vast stramien. Na de verkiezingen onderzoekt een verkenner wie er met wie wil regeren. Daarna onderhandelen de potentiële regeringspartners onder leiding van een informateur vele weken lang binnenskamers over een regeerakkoord. Een paar maanden later treedt een nieuw kabinet aan.

Maar dit jaar is alles anders. Na een eerste kennismakingsrondje met alle partijleiders vorige week, worden de onderhandelaars deze week even overgeslagen. Dat heeft alles te maken met het grote wantrouwen dat eind maart tegen demissionair premier Mark Rutte is ontstaan nadat de notities over de verkenningsfase uitlekten. Voor Rutte is geen enkele meerderheidscoalitie meer mogelijk zonder partijen die eigenlijk het vertrouwen in zijn leiderschap hebben verloren. Door die andere partijen is dan weer nauwelijks een werkbare coalitie te vormen zonder de VVD. En aangezien de VVD nog geen seconde aan een leiderschapswissel heeft gedacht, staat Tjeenk Willink voor de vraag of er eigenlijk wel genoeg kandidaten zijn om een coalitie mee te bouwen.

Herstel van vertrouwen

Om uit de impasse te komen, heeft de Tweede Kamer Tjeenk Willink gevraagd om de komende drie weken eerst maar eens te onderzoeken of er een uitweg is uit de vertrouwenscrisis. Daarbij kiest hij vooralsnog een ongebruikelijke route: eerst de inhoud, daarna de partijen. Tegen de gewoonte in werden daarom dinsdag niet eerst de potentiële grote regeringspartijen uitgenodigd voor een gesprek. In plaats daarvan ging de rode loper uit voor twee mannen die al jarenlang studeren op de wensen en grieven van het volk. De Nationale Ombudsman Reinier van Zutphen en de directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) Kim Putters kwamen dinsdag aan de informateur vertellen wat het land eigenlijk wil van een nieuwe regering.

Het beeld is niet rooskleurig. De vertrouwenscrisis die het Binnenhof deze maand heeft lamgelegd, is er ook in het land, vertelde SCP-directeur Putters na afloop met zijn gesprek met Tjeenk Willink. ‘Het vertrouwen van burgers in de politiek staat onder druk.’ Het is volgens hem nodig dat politici ‘de problemen van mensen serieus gaan nemen’.

Ook Van Zutphen ziet een grote taak voor het volgende kabinet om het vertrouwen van burgers in de overheid te herstellen. Al in 2017 waarschuwde de Ombudsman voor het kinderopvangtoeslagschandaal, maar pas in de loop van 2020 drong de ernst daarvan echt door in Den Haag, waarna het kabinet-Rutte III aftrad. Een nieuw kabinet moet het vertrouwen van burgers terugwinnen, zei hij dinsdag voorafgaand aan zijn bezoek aan de informateur. ‘Dat vertrouwen komt pas als je je betrouwbaar hebt getoond. De overheid moet echt op een andere manier met zijn burgers omgaan.’

Volgens de Ombudsman beïnvloedt ook de recente verkenningscrisis het vertrouwen van Nederlanders in de overheid. ‘Als ik met de mensen praat, dan maken ze niet veel onderscheid tussen de politiek, een uitvoeringsorganisatie of een departement’, zegt Van Zutphen. Het gaat er voor mensen vaak niet om of de Tweede Kamer, een minister of een burgemeester ergens voor verantwoordelijk is. ‘Voor de burger is het dé overheid. En díé moet zich anders gaan gedragen.’

Zowel de Ombudsman als de SCP-directeur spoort politici aan om vaker te praten met burgers, en niet alleen één keer in de vier jaar om een stem te vragen. ‘De politiek heeft er belang bij om een goede dialoog te hebben met burgers’, zei Putters. ‘Dat betekent dus niet eens in de vier jaar bij verkiezingen; eigenlijk moet je een goed gesprek door de jaren heen hebben.’

Nieuwe bestuurscultuur

Advies van buiten is niet nieuw in een formatie, maar tot nu toe zaten de onderhandelende partijen er dan al bij. Tjeenk Willink draait de opdracht om. Zijn doel is om eind april een soort visiedocument af te leveren waarin de urgentste problemen van burgers – inclusief hun dalende vertrouwen in de overheid – staan opgesomd. Hij zal ook een voorschot nemen op de oplossing. Het vertrouwen kan deels hersteld worden door de politieke bestuurscultuur te veranderen, betoogt Tjeenk Willink al jaren. Hij is bijvoorbeeld tegen een dichtgetimmerd regeerakkoord, omdat daardoor het politieke debat doodslaat en de inbreng van oppositie en burgers gedurende de kabinetsperiode miniem is.

Het einddoel is een document dat de ‘nieuwe bestuurscultuur’ ademt waarop de Tweede Kamer zo aandringt. Een document bovendien waaronder niet alleen Rutte maar ook genoeg andere partijen hun handtekening kunnen zetten. Inclusief het CDA van Pieter Omtzigt, de man die Rutte persoonlijk verantwoordelijk houdt voor veel wat er in de afgelopen jaren met die bestuurscultuur is misgegaan.

Geheel risicoloos is de ingeslagen route van Tjeenk Willink niet. In het deel van de Kamer dat sceptisch staat tegenover zijn rol – PVV en Forum voor Democratie voorop – kan zomaar de indruk ontstaan dat hij in zijn eentje alvast een soort concept-regeerakkoord aan het schrijven is. Dat beeld zou versterkt kunnen worden doordat onderhandelaars van de partijen - onder wie de winnaars van de verkiezingen, Mark Rutte en Sigrid Kaag - nog geen idee hebben wanneer ze weer bij Tjeenk Willink op visite mogen komen om hun ideeën te spuien voor een nieuw kabinet. In plaats daarvan heeft de informateur donderdag afspraken ingepland met drie demissionaire ministers die komen praten over economische gevolgen van de coronacrisis. Op woensdag mag voorzitter Mariëtte Hamer van de Sociaal-Economische Raad aanschuiven om te vertellen over de stand van het land.

Volgens ingewijden neemt Tjeenk Willink ‘de tijd’ en wordt pas kort van tevoren bekendgemaakt wat zijn volgende stap zal zijn. De kans dat het een eindeloos proces wordt, is echter niet groot, denkt en hoopt SCP-directeur Putters. ‘Een lange kabinetsformatie kunnen we ons eerlijk gezegd niet permitteren.’ Ook volgens Ombudsman Van Zutphen wil de burger ‘snel weten waar hij aan toe is’. Tegelijkertijd waarschuwt hij ervoor om ‘niet halsoverkop’ te formeren, maar dit zorgvuldig en in overleg te doen.

Meer over