Huizenmarkt wereldwijdTurkije

In Turkije is ’t: weg, weg, weg uit de stad

Er is bijna geen land in de wereld dat zo snel is verstedelijkt als Turkije. En die trend stopt voorlopig niet. Maar er is een tegenbeweging gaande: Turken die buiten stad een stukje grond kopen en daar een duurzaam leven opbouwen. In een tiny house of een woning van aarde, stro en hout.

Kübra Köprülüo­glu (midden) en Melih Asanli met hun dochter Asya bij hun zelfgebouwde woning in het district Bayramiç, waar ze geheel zelfvoorzienend zijn. Beeld Nicola Zolin
Kübra Köprülüo­glu (midden) en Melih Asanli met hun dochter Asya bij hun zelfgebouwde woning in het district Bayramiç, waar ze geheel zelfvoorzienend zijn.Beeld Nicola Zolin

Meer dan twee uur laat de opmerkelijke draai in het gesprek op zich wachten.

Vóór dat moment hebben we het met Melih Asanli (40) en Kübra Köprülüoglu (36) gehad over hun groene idylle in het district Bayramiç, zo’n vijf uur rijden onder Istanbul. Alles hebben ze hier met eigen handen gemaakt. Hun rommelige houten woning, klein maar groot genoeg voor hen en hun dochtertje Asya (5). Het ingenieuze systeem voor de opvang van regenwater. De moestuin, de ecologisch doordachte beplanting. Alleen de zonnepanelen zijn gekocht, dat dan weer wel.

‘Permacultuur’ is hun uitgangspunt, een manier van werken mét in plaats van tegen de natuur, duurzaam en zelfvoorzienend. Ook ecologische architectuur hoort erbij. Asanli, van huis uit kunstenaar, schreef daar drie boeken over.

null Beeld

Samen geven ze onder de noemer ‘Harmonia’ op hun landgoed meerdaagse workshops over duurzame woningbouw, permacultuur, holistische landbouwtechnieken. ‘Het omarmen van de natuur en het hervinden van spiritualiteit’, zoas Köprülüoglu het noemt. Ze schrijven artikelen, trainen gemeenteambtenaren, geven lezingen op universiteiten en in 2017 deden ze een TED Talks.

Terug naar de natuur, is hun boodschap.

Maar als Istanbul ter sprake komt, de metropool met 16 miljoen inwoners die ze ooit verlieten, breekt een brede lach door op het gezicht van Asanli. ‘We zijn dol op Istanbul!’, zegt hij. ‘Het nachtleven, de bars’, valt Köprülüoglu in, ‘de festivals, de concerten!’ Ook zij vertelt het met een hemelse blik.

Köprülüoglu prijst de diversiteit van de stad, de rijkdom aan culturen. Ze woonden in Kadiköy, het seculiere stadsdeel waar veel van jong, modern en goed opgeleid Istanbul de afgelopen jaren heen getrokken is – met alle prijsstijgingen in het onroerend goed vandien. ‘Eigenlijk zijn we van het ene dorp naar het andere verhuisd’, zegt Asanli. ‘Kadiköy is ook een dorp.’

null Beeld

Bouwwoede

De stap naar Bayramiç was daarom geen keus tegen Istanbul, het was een keus voor het leven buiten. Voor een bestaan zonder leidingwater en voor het geluid van de vogels, die hier op 1,5 kilometer van het dorpje Hadcidervisler vrijelijk tjilpen. De behoefte ook om hun maatschappelijke visie zelf in praktijk te brengen. Köprülüoglu: ‘We wilden experimenteren. Bewijzen dat deze manier van leven nodig én mogelijk is.’

Het paar vertegenwoordigt een trend in Turkije: weg uit de stad. Een opmerkelijke ommekeer. Weinig landen in de wereld hebben de afgelopen decennia zo’n snelle en omvangrijke verstedelijking doorgemaakt als Turkije. In 1950 woonde niet meer dan een kwart van de bevolking in steden. Inmiddels is dat volgens TurkStat, het Turkse CBS, opgelopen tot 93 procent. Het proces gaat – ondanks genoemde trend – onverminderd door.

Verstedelijking ging aanvankelijk gepaard met industrialisatie en zeker de afgelopen twintig jaar, met de AK-partij aan de macht, met een onstuimige bouwwoede. De illustere ‘bouwlobby’ kreeg onder president Recep Tayyip Erdogan ruim baan. Appartementenflats, winkelcentra, ziekenhuizen, snelwegen, bruggen, metrolijnen – het kon niet op.

Vooral Istanbul explodeerde. De metropool dijde alsmaar uit, alle kanten op. Amsterdam past er inmiddels twintig keer in. Een nieuwe fase dient zich aan met de aanleg van Kanal Istanbul, tussen de Zee van Marmaris en de Zwarte Zee. Het megaproject zal gepaard gaan met het ontsluiten van kolossale lappen bouwgrond. Istanbul kruipt naar de 30 miljoen inwoners.

Over elk detail is uit het oogpunt van duurzaamheid nagedacht bij de boerderij van de Ertems in het dorp Küçükyoncali.  Een van de zoons zit op de trap van de veranda. Beeld Nicola Zolin
Over elk detail is uit het oogpunt van duurzaamheid nagedacht bij de boerderij van de Ertems in het dorp Küçükyoncali. Een van de zoons zit op de trap van de veranda.Beeld Nicola Zolin

Stukje grond buiten de stad

Al die woonwijken bestaan grotendeels uit hoogbouw. Een huis-met-tuintje is in de Turkse grote steden niet aan de orde. Sowieso is er weinig groen, zeker in Istanbul. In die stedelijke massaliteit groeit sinds enige tijd de behoefte aan ontsnapping: weg hier. Het isolement van de covid-epidemie heeft dat alleen maar versterkt. Bovendien wordt zoals in elke wereldstad wonen steeds duurder.

De oplossing: een stukje grond kopen buiten de stad en daar een eenvoudige woning neerzetten. In eerste instantie als tweede huis, maar gaandeweg ook als eerste of zelfs enige huis. Sommigen maken zelf iets, zoals het ecologische duo in Bayramiç, maar veelal gaat het om omgebouwde scheepscontainers.

Aanvankelijk gebeurde dat vooral in het westen van Turkije, rond de belangrijkste stedelijke centra, maar inmiddels maken ook Centraal-Anatolië en de Zwarte Zeekust kennis met de container en het tiny house. De grond is daar goedkoop, zeker als die imarsiz is: zonder aansluiting op het waternet en elektra, maar verder vrij van overheidsregels.

DMT, producent van prefab-gebouwen in Ankara, heeft onlangs een speciaal architectenteam samengesteld voor containers en tiny houses. ‘We verwachten een enorme groei in het fenomeen mobiel bouwen, met name van kleine huizen buiten de stad’, zegt directeur Ahmet Aydogan in vlekkeloos Nederlands.

Tot voor kort, zegt Aydogan, ‘vonden mensen in Turkije het leuk om op elkaar te wonen in de stad’. Covid heeft het besef aangewakkerd dat dit niet zaligmakend is, en dat ook buiten de stad menselijk leven mogelijk is: rustiger, groener en goedkoper. En internet is overal.

Hij heeft wel zijn bedenkingen. De Turkse huisjeskoper is geneigd alleen op de prijs te letten, niet op kwaliteit. ‘Later krijgen ze spijt. Ze hebben voor een prikkie een container gekocht, maar vervolgens krijgen ze allerlei technische problemen. Goedkoop is duurkoop.’

Het van oorsprong Nederlandse DMT – De Meeuw in Oirschot was het voorheen – richt zich naast Turkije vooral op de West-Europese markt. Dat bepaalt de kwaliteitsnorm. ‘In Europa moet ons product aan allerlei voorwaarden voldoen. In Turkije zijn weinig regels, vandaar die lage prijzen. Iedereen die denkt iets met staal of hout te kunnen, noemt zich prefab-bouwer. Maar bij de eerste de beste storm vliegt zo’n container weg.’

Xavier Allard is gespecialiseerd in het bouwen van woningen van aarde, stro en hout (foto links), zoals die van de familie Ertem. Beeld Nicola Zolin
Xavier Allard is gespecialiseerd in het bouwen van woningen van aarde, stro en hout (foto links), zoals die van de familie Ertem.Beeld Nicola Zolin

Aarde, stro en hout

Nog een segment hoger in de markt zit Kolûba, een Frans-Turks collectief van Xavier Allard en Matthieu Pedergnana, voorlopers in Turkije met de bouw van woningen met aarde, stro en hout. Hun paradepaardje tot nu is Sihirli Tohumlar (‘Magische Zaden’), een permacultuur-boerderij in het dorp Küçükyoncali, 95 kilometer ten westen van Istanbul.

Een waar lusthof is het. Wat zeven jaar geleden begon met 150 walnootbomen, is uitgegroeid tot een voorbeeldig bedrijf met kippen, ganzen, fruitbomen, bijen en groenten. Alles organisch en met ‘hergebruik’ als mantra. Als kippenhok bijvoorbeeld dienen twee tractors, zodat telkens een ander stuk grond bemest kan worden met hun poep.

Eigenaar Süleyman Ertem (57) en zijn vrouw Aylin (54) begonnen met een caravan en een bouwpakket van Bauhaus als schuurtje, inmiddels wonen ze met hun twee studerende zoons (20 en 25) in een prachtige woning, waarin over elk detail uit oogpunt van duurzaamheid is nagedacht. Idem voor het gastenverblijf – het echtpaar geeft cursussen permacultuur. ‘We planten zaadjes in de grond en in mensen’, zegt Ertem.

Net als Asanli en Köprülüoglu zijn Ertem en zijn vrouw pioniers. Milieubewust is Turkije nog niet echt. Economische groei was jarenlang de heilige graal. Pas vorig jaar werd er, na eerdere mislukte pogingen, een Groene Partij opgericht – electoraal gezien nog slechts een stekje.

Eén voordeel heeft het wel, zegt Melih Asanli, dat industrialisatie en verstedelijking in Turkije later plaatsvonden dan in West-Europa. ‘We kunnen het ecologische tij dus snel keren. Veel Turken hebben nog een band met het dorp waar hun familie vandaan komt, zij kennen het dorpsleven nog.’

Süleyman Ertem bij zijn zaden op zijn boerderij 'Magische Zaden' in Küçükyoncali. Beeld Nicola Zolin
Süleyman Ertem bij zijn zaden op zijn boerderij 'Magische Zaden' in Küçükyoncali.Beeld Nicola Zolin

Het dorp van grootvader

Het is in Turkije heel normaal om in antwoord op de vraag ‘Waar kom je vandaan?’ een dorp te noemen waar je helemaal niet geboren bent, en misschien zelfs je vader niet, maar je grootvader (afkomst volgt hier de mannelijke lijn).

Ook voor degenen die de stad uit willen, kan dat goed uitpakken. ‘Het is moeilijk om geaccepteerd te worden in het dorp’, zegt Ertem. ‘Dat begint al bij het kopen van een stukje grond.’ Gelukkig kwam hij terecht in het district van zijn vader, die bovendien de grond al vele jaren geleden had gekocht. Dat hielp. Veel stadsverlaters gaan naar het familiedorp.

Ertem en zijn vrouw hebben nog een klein huis in Istanbul, een pied-à-terre voor de paar dagen per week die hij daar doorbrengt als eigenaar van een drukkerij. Aylin is beeldhouwer en heeft de stad niet meer nodig.

Veel sneller dan ze dachten zijn ze geworteld geraakt in Küçükyoncali. Aanvankelijk keken de dorpelingen maar vreemd aan tegen ‘Meneer Walnoot’. Inmiddels zijn sommigen overgegaan op hergebruik van regenwater en komen ze op Magische Zaden video’s kijken over ecologische landbouw.

Huizenmarkt Wereldwijd: Turkije.
Dit is eerste deel van een serie van de Volkskrant over ontwikkelingen in de woningmarkt in andere landen.

null Beeld
Meer over