Reportage

In toeslagendebat botst macht van Rutte op tegenmacht van Omtzigt

Demissionair premier Mark Rutte en Staatssecretaris Bas van ’t Wout van Sociale Zaken en Minister Wopke Hoekstra van Financiën (CDA) tijdens een schorsing van het debat over het aftreden van het kabinet. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Demissionair premier Mark Rutte en Staatssecretaris Bas van ’t Wout van Sociale Zaken en Minister Wopke Hoekstra van Financiën (CDA) tijdens een schorsing van het debat over het aftreden van het kabinet.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Alle pijlen waren gericht op Mark Rutte tijdens het debat over de toeslagenaffaire. De hardste kritiek kwam van Ruttes ultieme tegenbeeld, CDA’er Pieter Omtzigt. ‘Dit is een bananenmonarchie.’

Na uren van bijtende kritiek op zijn functioneren kwam premier Mark Rutte dinsdag zelf meteen maar met een rectificatie. Hij had vrijdag tijdens de persconferentie over de kabinetsval gezegd dat hij als premier wel verantwoordelijk was voor de toeslagenaffaire, maar ‘niet direct betrokken’. ‘Ik was zeker sinds de zomer van 2019 wel direct betrokken’, erkende Rutte alsnog.

Zo ging de premier wel vaker door het stof. De toeslagenaffaire waarin duizenden mensen ten onrechte als fraudeur werden gebrandmerkt, beschouwt hij samen met het aardbevingsdossier in Groningen als zijn grootste mislukking. ‘Het raakt me dat de staat met al z’n almacht deze mensen heeft kunnen vermorzelen. Het vervult me met schaamte.’

De Tweede Kamer, die ook geen glansrol speelde in de affaire, toonde wel enige zelfkritiek, maar uiteindelijk spitste de kritiek zich toch vooral toe op de premier. ‘U zat overal bij’, herhaalde PVV’er Geert Wilders keer op keer. ‘Onder uw leiding is de Kamer besodemieterd en voorgelogen.’

Jesse Klaver (GroenLinks) meende dat de toeslagenaffaire is ontstaan door ‘het systeem van de wantrouwen’ dat Rutte heeft opgebouwd. ‘U bent geen toeschouwer, u bent de hoofdrolspeler.’ De nieuwe PvdA-leider Lilianne Ploumen suggereerde dat alle ellende begon toen Rutte in 2002 aantrad als staatssecretaris van Sociale Zaken. ‘Wantrouwen sloop langzaam, maar heel zeker en heel doordringend alle systemen van de overheid in.’

De oppositie probeerde Rutte er van te overtuigen ook terug te treden als lijsttrekker, maar de premier wil dat oordeel aan de kiezer overlaten. Geen van de oppositieleiders sloot overigens samenwerking met Rutte in de toekomst uit.

De meeste moeite had de VVD-voorman dinsdag met de oppositie die uit zijn eigen coalitie kwam. CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt, die samen met Renske Leijten (SP) de kinderopvangtoeslagaffaire aan het licht bracht, spaarde in zijn bijdrage niets en niemand en de premier al helemaal niet. Hij liet zien hoe zijn Kamervragen nog steeds niet beantwoord worden. ‘Dit is de nieuwe Rutte-doctrine’, schamperde Omtzigt, terwijl hij door witgelakte pagina's bladerde. ‘Hij is afgeschaft en weer opnieuw ingevoerd.’

Toen een ander Kamerlid er op wees dat ook zijn eigen partijleider Wopke Hoekstra verantwoordelijk was voor de beantwoording van Kamervragen, knipperde Omtzigt niet met de ogen. Ik ben niet in dienst van partijleider Hoekstra, ik controleer minister Hoekstra.’

Omtzigt hekelde de onafhankelijke commissie onder leiding van zijn partijgenoot en ex-vicepresident van de Raad van State, Piet Hein Donner, die eerder al onderzoek deed naar de affaire. Die commissie was volgens Omtzigt alleen maar bedoeld om ‘onrechtmatigheden weg te poetsen’. Dat de regering stukken achterhield voor de rechter en gedupeerden zo de kans ontnam op een eerlijk proces noemde Omtzigt tekenend voor ‘een bananenmonarchie.’

Ook 'de kliek’ in Den Haag kreeg een veeg uit de pan. ‘Bij ons functioneert macht en tegenmacht niet. Er is hier zo’n innige band tussen het kabinet en de Kamer dat je een probleem hebt als je een vraag stelt. Er is hier zo’n innige band tussen het kabinet en de pers, dat 30.000 gedupeerden nooit in beeld zijn gekomen. Er is iets fundamenteels mis.’

Het optreden van de CDA'er herinnerde eraan hoe de Haagse politiek eruit had gezien als Omtzigt de lijstrekkersverkiezing binnen zijn partij niet nipt had verloren, maar nipt gewonnen. Zijn bewonderaars zullen er met weemoed naar hebben gekeken, maar zeker premier Rutte moet opgelucht zijn dat hij Omtzigt niet meer tegenkomt in de komende campagne.

De ongekende kritiek van het Kamerlid zal ook meer bestuurlijke CDA’ers door de ziel hebben gesneden. ‘Ik heb weer wat meer vijanden gemaakt vanavond’, concludeerde Omtzigt zelf ook.

Rutte verweerde zich wel nog tegen het beeld dat de CDA'er schetste van Nederland. ‘Nederland is geen basket case. Dat is niet zo. Nederland ligt er goed bij. Ik laat niet alles van de afgelopen tien jaar bij het grof vuil zetten.’

Verder deed premier er alles aan om de CDA’er zoveel mogelijk tegemoet te komen. Soms leek tijdens het debat niet Rutte de machtigste man van Den Haag, maar Pieter Omtzigt.

Het zal de premier te denken geven over de toekomst. Omtzigt is geheel op eigen kracht uitgegroeid tot de nummer twee van het CDA, de partij waarmee de VVD het liefst regeert. Bij de komende verkiezingen krijgt het eigenzinnige en onbuigzame Kamerlid, dat in alles Ruttes tegenbeeld is, waarschijnlijk weer een karrevracht aan voorkeurstemmen.

Het debat van dinsdag kon zo ook gezien worden als een voorbode van wat gaat komen. Zelfs als Rutte de macht kan behouden, weet hij zich verzekerd van de tegenmacht van Omtzigt.

Gedupeerde ouders: ‘Val van het kabinet brengt mij niks’
Het ontslag van het kabinet is vooral een symbolisch gebaar naar de slachtoffers van de toeslagenaffaire. Gedupeerde ouders zijn dan ook niet onverdeeld enthousiast.

Premier Rutte: Het oordeel is nu aan de kiezer
Premier Rutte verweerde zich fel tegen de kritiek van oppositiepartijen dat hij na de val van zijn derde kabinet ook zelf de politiek moet verlaten. ‘U controleert mij scherp en dat doet u terecht. Maar ik sta hier niet op het partijcongres van de VVD.

Schulden van gedupeerde ouders kwijtgescholden
Ouders die schulden hebben opgelopen bij de overheid vanwege de toeslagenaffaire, hoeven die niet meer terug te betalen. ‘Ik vind dat ouders een volledig schone lei verdienen’, aldus staatssecretaris Alexandra van Huffelen van Financiën.

Meer over