REPORTAGE

In São Paulo is het alle hens aan dek door de P1-variant

Een afgezonderde begrafenis op Vila Formosa. Op de begraafplaats in São Paulo, de grootste van Latijns-Amerika, wordt ieder kwartier een covid-19-dode begraven. Beeld Gabriela Portilho
Een afgezonderde begrafenis op Vila Formosa. Op de begraafplaats in São Paulo, de grootste van Latijns-Amerika, wordt ieder kwartier een covid-19-dode begraven.Beeld Gabriela Portilho

De P1-variant heeft het Braziliaanse zorgstelsel doen instorten en rukt op in Zuid-Amerika. Waar het misging? ‘Het virus had genoeg tijd om te evolueren en te evolueren en te evolueren.’

De extra grote kist van David dos Santos verdwijnt in de rode grond. Hier, op begraafplaats Vila Formosa in São Paulo, eindigt het voor de man van 2 meter. Na 42 jaar kwam plotseling een eind aan zijn leven. Hij had geen symptomen, toch was hij dood toen zijn zus thuiskwam van boodschappen doen. Nu kijken zijn twee zussen, twee nichtjes en een zwager toe terwijl mannen in witte overalls de kuil vullen met zand. Dos Santos’ moeder ligt in het ziekenhuis aan de beademing en weet niet dat haar zoon is overleden. Een doodgraver roept een naam om, de volgende dode is aan de beurt.

De kans is groot dat Dos Santos is overleden aan de Braziliaanse coronavariant P1, een mutatie waarvan onderzoeker Felipe Naveca (43) alles afweet. Via een videoverbinding vertelt de wetenschapper van het gerenommeerde onderzoeksinstituut Fiocruz over de achttien varianten die zijn team tot nog toe aantrof in deelstaat Amazonas. In zijn zwarte baard zijn de eerste grijze haren zichtbaar. Hij verloor vorig jaar zijn vader aan covid-19. Achter hem is een eenvoudig kantoor te zien, aan het plafond een airconditioner tegen de klamme hitte in Amazonestad Manaus.

Naveca en zijn collega’s onderzoeken sinds het begin van de pandemie naar mutaties van het virus. Corona is niet één bedreiging, het is een verzameling van verschillende indringers, de een nog succesvoller dan de ander in het omzeilen van het menselijk afweersysteem. In Naveca’s stad Manaus werd, naar alle waarschijnlijkheid, begin december mutatie P1 geboren, wereldwijd bekend als de Manaus- of de Braziliaanse variant.

Ongezien

De nieuwkomer maakte een spectaculaire opmars. ‘In onze monsters uit november vonden we geen enkel geval van P1. Van de zeshonderd monsters uit december was 35 procent P1, in januari steeg het naar 75 procent. Nu gaat het om vrijwel alle besmettingen in Amazonas. Hetzelfde gebeurt in de rest van Brazilië.’ De microbioloog loopt achter de feiten aan: P1 werd op 10 januari ontdekt door Japanse onderzoekers bij reizigers uit Brazilië, Naveca vond achteraf een exemplaar van 4 december. De mutant kon zich een maand lang ongezien vermenigvuldigen.

P1 ook in Nederland

Intussen heeft de P1-variant zich ook in ons land gevestigd, blijkt uit cijfers die het RIVM dinsdag bekendmaakte. Tot voor kort hadden alle P1-virussen die in ons land werden aangetroffen nog een aantoonbaar lijntje met het buitenland. Nu is daarvan geen sprake meer. Lees hier meer.

In miljoenenstad São Paulo bezwijken de ziekenhuizen bijna onder het gewicht van tienduizenden patiënten. Ruim 90 procent van de ic-bedden is bezet, klinieken kampen met een tekort aan beademingsapparatuur en zuurstof. De chaos speelt zich af achter gesloten deuren, nu de doden zich opstapelen, is de pers niet meer welkom in de ziekenhuizen. Op straat heerst een bevreemdende stilte tijdens de storm. Bij de ingang van het mortuarium van het Hospital das Clínicas praat een gezin op gedempte toon. Een van hen heeft een plastic tas in de hand: spullen van een broer die de ziekenhuisopname niet heeft overleefd. Voor de gevel staat een groep evangelisten, de handen opgeheven richting het ziekenhuis. ‘God, help dit hospitaal’, bidden ze.

In de metropool ligt de hevig woekerende coronacrisis net onder de oppervlakte verscholen. Daar duikt ze plots op langs de beroemde boulevard Avenida Paulista in de vorm van Magere Hein. Onder het kostuum zit een maaltijdkoerier die het sinds de oplopende sterftecijfers belangrijker vindt om waarschuwingen te bezorgen. Even verderop staat een rij mensen voor een uitgiftepunt van voedsel, een economisch symptoom van het virus. Gouverneur João Doria stuurde deze week zijn inwoners met coronavakantie, in de hoop dat ze zouden binnenblijven. Winkels zijn gesloten, restaurants bedienen enkel door een raam of deur. Toch stond er in het weekend een file richting het strand.

Op de Vila Formosa-begraafplaats wordt David dos Santos naar zijn laatste rustplaats gebracht. Beeld Gabriela Portilho
Op de Vila Formosa-begraafplaats wordt David dos Santos naar zijn laatste rustplaats gebracht.Beeld Gabriela Portilho

Net buiten de stad leidt directeur Renato Tardelli (61) bij uitzondering wel rond in het Franco da Rocha-ziekenhuis. De kliniek schakelde pas net om naar coronazorg en ontving vandaag haar eerste covid-patiënten. De ‘covid-zaal’ is nog grotendeels leeg. In de hal staan enkele bedden met geïntubeerde zieken. ‘Binnen een week ligt het hier vol’, zegt Tardelli. Tot drie weken geleden werkte hij in een ander ziekenhuis dat tot de nok was gevuld met coronagevallen. Inmiddels kan hij in één oogopslag een prognose geven: ‘Een obese man met covid gaat dood, een obese vrouw heeft een klein kansje.’

Tardelli’s ziekenhuis is niet meer dan een steen in de stroom van besmettingen, symptoombestrijding. ‘We hebben nú een lockdown nodig van tien weken’, zegt hij, ‘niet een vakantie van tien dagen.’ Ruim zesduizend Brazilianen wachten op een ic-bed, velen tevergeefs. Voor de ziekenhuizen staan geen rijen omdat patiënten worden geweigerd bij gebrek aan plekken. Mensen wachten thuis in hun eigen bed op een plek in de kliniek of in de aarde van Vila Formosa.

Zo verging het de 70-jarige Benedita, moeder van José Amaro. Ze durfde aanvankelijk niet naar het ziekenhuis, vertelt haar zoon. Toen ze verslechterde en toch akkoord ging met een gewoon ziekenhuisbed duurde het te lang voordat er een plek op de intensive care vrijkwam. Na een dag aan de beademing was ze dood. ‘Ik heb haar sinds de opname, drie weken geleden, niet meer gezien’, zegt Amaro.

Renato Tardelli (61) is directeur van het Franco Da Rocha-­ziekenhuis.	 Beeld Gabriela Portilho
Renato Tardelli (61) is directeur van het Franco Da Rocha-­ziekenhuis.Beeld Gabriela Portilho

Vaccinatievoorbeeld

In een vorig Brazilië zou Benedita eerder en beter zijn geholpen, zou ze mogelijk zelfs beschermd zijn tegen een virus voordat het de kans kreeg haar te doden. Brazilië diende lange tijd als voorbeeld voor de regio – en opkomende landen elders – op het gebied van vaccinatiecampagnes. Zo kreeg Benedita bijvoorbeeld elk jaar, samen met 65 miljoen anderen, een griepprik die haar behoedde tegen de nieuwste influenzavarianten.

‘Vaccinatie was heilig in Brazilië, nu wordt er politiek mee bedreven’, zegt viroloog Marilda Siqueira per telefoon vanuit Rio de Janeiro, waar ze aan het hoofd staat van het luchtwegvirussenlaboratorium van Fiocruz. De samenwerking tussen de federale en lokale overheden was ooit een geoliede machine, maar die piept en kraakt nu door het voortrazende virus, een gebrek aan vaccins en een landelijk vaccinatieplan vol onduidelijkheden. ‘Omdat het plan niet is dichtgetimmerd, kiezen lokale politici zelf welke groepen ze vaccineren.’ Mensen shoppen tussen gemeenten, zegt de viroloog, en bij de priklocaties ontstaan lange rijen, vaak langer dan het aantal beschikbare vaccins.

Siqueira uit alleen in bedekte termen kritiek op president Bolsonaro, de man die het virus bagatelliseerde, schamperde over het nut van vaccins en meerdere vaccindeals afsloeg. ‘Het zou makkelijker zijn geweest als de overheid de vaccinatiecampagne volmondig had gesteund.’ Nu de president onder druk van ruim 300 duizend doden zijn toon wat lijkt te matigen, kiest de wetenschapper haar woorden zorgvuldig – er wordt al genoeg politiek bedreven.

null Beeld

Ook haar collega Naveca in Manaus stelt dat ‘iedereen schuldig is’. Politieke tegenstanders verwijten Bolsonaro een ‘genocide’, de wetenschappers proberen de politiek zo veel mogelijk buiten hun werk te houden. Daarom wijst Naveca ook naar de Brazilianen zelf, die elkaar blijven opzoeken en het virus blijven voeden. Zo kon het gebeuren dat tussen april en december variant P.1.1.28 circuleerde in Manaus. ‘Genoeg tijd om te evolueren en te evolueren en te evolueren.’ Daaruit werd P1 geboren, die besmettelijker en dodelijker is dan zijn voorgangers.

Naveca kan enkel toekijken hoe de mutant zich over Brazilië en inmiddels de rest van Zuid-Amerika verspreidt, Siqueira en haar collega’s kunnen er niet tegenop prikken, Tardelli weet in zijn ziekenhuizen de dood slechts iets te vertragen. Uiteindelijk eindigen veel Brazilianen op begraafplaats Vila Formosa. De eeuwige rust gaat er momenteel gepaard met topdrukte. De lijst van de doodgravers toont één begrafenis per kwartier. Sommige doden worden uitgeleid met een boos gebed, een verbeten verzoek om genade. Voor anderen klinkt een laatste christelijk lied, de zang overstemt het huilen van een familielid.

Onzekere toekomst

Zussen Iracema en Nanci dos Santos blijven stil terwijl hun broer David in het gat zakt. ‘Hij was een lieve man’, zegt Iracema achteraf, ‘altijd goed gehumeurd.’ Hij was heel hecht met hun moeder, zegt ze. David woonde met zijn moeder, zus Nanci en diens dochter Natalia in één huis. ‘We weten niet wie het virus naar binnen bracht’, zegt Nanci, die zelf nog herstellende is. Hun oude moeder ligt al enkele weken in het ziekenhuis, onwetend over het lot van haar zoon en vrezend voor dat van haarzelf.

Ook de toekomst van Brazilië is na ruim een jaar pandemie nog hoogst onzeker. Wie heel hard zijn best doet, kan een paar lichtpunten ontwaren. Inmiddels kregen 15 miljoen van de 210 miljoen Brazilianen een eerste vaccin van CoronaVac of AstraZeneca, prikken die in eerste kleinschalige onderzoeken lijken te werken tegen P1. Viroloog Siqueira wijst op het nieuws dat een Braziliaans vaccin van onderzoeksinstituut Butantan de derde testfase ingaat. Toch zal het nog maanden duren voordat de vaccinatiecampagne echt op stoom komt.

Tot die tijd is maar één maatregel effectief, zegt microbioloog Naveca: ‘Sociale afstand. Als we daar niet meteen mee beginnen, kunnen nog gevaarlijkere varianten ontstaan.’ Een volgende mutatie zou zomaar kunnen ontsnappen aan de bestaande vaccins. Daarom is ook de rest van de wereld gebaat bij Braziliaans succes. ‘Zolang het virus de ruimte krijgt, zal het zich evolueren.’

Meer over